210px|thumb|Locatie van de voormalige gemeente Franekeradeel
260px|rechts|thumb|Kaart van de voormalige gemeente rond 1870 Franekeradeel (Fries: Frjentsjeradiel) was een gemeente en grietenij in de provincie Friesland. De gemeente is bij de gemeentelijke herindeling op 1 januari 1984 samengevoegd met een deel van Barradeel en de toenmalige gemeente Franeker. Daarmee vormde het de gemeente Franekeradeel.De gemeentewebsite over de historie van Franeker"Friesland in toekomst nog dertig gemeenten", Leeuwarder Courant, 28 augustus 1979
Geschiedenis Franekeradeel was vanouds een grietenij: vanaf de 15e eeuw zijn namen van grietmannen bekend. Tijdens de Franse overheersing werd het grietmansambt tijdelijk opgeheven en in 1795 werden nieuwe besturen (municipaliteiten) gevormd. In 1811 werd het departement Friesland opgedeeld in negentig mairiën, bestuurd door een maire. In 1816 werd Franekeradeel opnieuw een grietenij, met onder andere Almenum en Tjum. Twee jaar later werd het wapen van Franekeradeel door de Hoge Raad bevestigd, dat is gebaseerd op het wapen van de vroeg-17e-eeuwse grietman Duco van Jongema. Na de invoering van de Gemeentewet (1851) werden alle Friese grietenijen omgevormd tot gemeenten.
Geografie De gemeente bestond uit twee enclaves met een oppervlakte van 60,40 km² die ongeveer 4770 inwoners omvatte (1971). Hoewel de grootste plaats Tzum was, was het gemeentehuis in Franeker gevestigd (in de Martenastins).
Kernen De gemeente had 11 dorpen. De Nederlandse namen waren de officiële. De plaatsnaamborden in de gemeente waren tweetalig met de Nederlandse naam boven de Friese.
Aantal inwoners per 1971: Nederlandse naam Friese naam InwonersInwoners per 1 januari 1971, zie de eerste bron. Tzum Tsjom 765 Achlum Achlum 570 Midlum Mullum 470 Ried Rie 365 Dongjum Doanjum 230 Hitzum Hitsum 210 Peins Peins 205 Schalsum Skalsum 200 Herbaijum Hjerbeam 165 Zweins Sweins 135 Boer Boer 70
Buurtschappen Naast de officiële kernen bevonden zich in de gemeente de volgende buurtschappen:
Barrum Fatum IJslumburen Laakwerd Miedum Sopsum Teetlum Ungabuurt
Aangrenzende Gemeenten In 1983 grensde Franekeradeel aan de volgende gemeenten:
Zie ook Lijst van grietmannen van Franekeradeel Lijst van burgemeesters van Franekeradeel
Categorie:Voormalige gemeente in Friesland