Het Kozakken-Hetmanaat (Oekraïens: Гетьманщина, Hetmansjtsjyna) was een staat van Oekraïense Kozakken tussen 1648 en 1764.
Het grondgebied van het Hetmanaat kwam ongeveer overeen met het huidige centrale gedeelte van Oekraïne, plus delen van de Oblast Homel en de Oblast Brjansk rondom Starodoeb. Het Kozakken-Hetmanaat speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van Oekraïne.
Geschiedenis Het Kozakken-Hetmanaat werd opgericht door Bohdan Chmelnytsky ten tijde van de Chmelnytsky-opstand in 1649. In tegenstelling tot eerdere pogingen was deze Kozakken-opstand een succes tegenover de Poolse koning en de Poolse landadel (waar ze tot op zekere hoogte zelf ook deel van uitmaakte). De autonomie van het Kozakken-Hetmanaat werd erkend bij het Verdrag van Zboriv (1649).
De ondertekening van een militair verdrag van Perejaslav met het Tsaardom Rusland in 1654 wordt beschouwd als een belangrijke gebeurtenis in zowel de Oekraïense als de Russische geschiedschrijving. Tegelijk wordt betwijfeld of dit om een echt verdrag ging, aangezien het verdrag niet bewaard is gebleven. Het zou hebben betekend dat het Hetmanaat een vazal of bondgenoot van de tsaar werd, maar met verregaande autonomie of zelfs onafhankelijkheid. Het Pools-Litouws Gemenebest moest de facto erkennen dat het de macht over het Kozakken-Hetmanaat had verloren. Met de Unie van Hadjatsj (september 1658 – oktober 1659) werd dit tijdelijk ongedaan gemaakt en kreeg het Kozakken-Hetmanaat een autonome status binnen het Gemenebest. Maar door interne opstanden en een nieuwe Russische invasie werd het Hetmanaat opnieuw afgesplitst van Polen-Litouwen. Het Pools-Litouwse leger slaagde er in oktober 1660 samen met Kozakse bondgenoten in om de Moskovieten te verslaan bij Tsjoedniv, waar een nieuw verdrag werd gesloten met het Hetmanaat, dat een autonome status binnen het Gemenebest zou behouden. Aangezien dit alleen in Rechteroever-Oekraïne (het westelijk deel) werd geaccepteerd en niet in Linkeroever-Oekraïne (het oostelijk deel), werd daarmee feitelijk het land in tweeën gesplitst.
Het Verdrag van Androesovo uit 1667, gesloten zonder enige vertegenwoordiging van het Kozakken-Hetmanaat, zorgde voor de verdeling van de staat in een Pools en Russisch gedeelte, gescheiden door de Dnjepr.
De Kozakken zouden gedurende de rest van het Hetmanaat voortdurend van bondgenootschap veranderen tussen Rusland, Polen–Litouwen en het Krimkanaat (dat weer een Ottomaanse vazal was), om door geen enkel ander land geheel overheerst te worden. De buurlanden werden zo tegen elkaar uitgespeeld en iedere bondgenoot van de Kozakken moest hen zelfbestuur garanderen. De talloze oorlogen ruïneerden het land, waardoor de periode tussen circa 1657 en 1683 ook wel bekendstaat als De Ruïne. Met het aantreden van Ivan Mazepa (1683–1709) kwam Oekraïne tot herstel en grootschalige economische en culturele heropleving.
Bevolking De Kozakken waren van oorsprong geen etnisch homogene groep, maar eerder een verzamelnaam voor allerlei verschillende groepen bannelingen, vrijheidszoekers en avonturiers die zich vanaf de 15e eeuw probeerden te onttrekken aan het koninklijk gezag in het zuidoosten van de Kroon van het Poolse Koninkrijk. Ze gingen wonen in stanitsa's en bewapenden zich om zich te kunnen verzetten tegen pogingen van het centrale gezag om hen weer in het gareel te dringen. Ze bouwden uiteindelijk ook enkele versterkte woonplaatsen aan de Poolse grens met het Krimkanaat en Moskovië. Deze Kozakken ("vrije mensen" of "avonturiers") spraken verschillende talen, hadden verschillende etnische, culturele, religieuze en sociaal-economische achtergronden en allemaal hun eigen redenen om zich bij deze steeds groter wordende samenleving van stanitsa's aan te sluiten. Het Roetheens (voorloper van het Oekraïens) werd uiteindelijk de dominante voertaal, hoewel de meeste Kozakse edelen daarnaast Pools en Latijn als schrijftalen bleven gebruiken, vooral voor diplomatieke doeleinden.
Met wisselend succes streden de Kozakken voor een zelfstandig bestaan in de uithoeken van de Poolse Kroon, waar velen uiteindelijk een soort semi-officiële status kregen als Geregistreerde Kozakken. Deze maakten onderdeel uit van de Poolse krijgsmacht, maar konden ook in opstand komen om hun eigen belangen te verdedigen. Met name de Zaporozka Sitsj verwierf vanaf 1552 in de loop der decennia de facto onafhankelijkheid van Polen, maar formeel hadden ze tot halverwege de 17e eeuw nog een eed van trouw aan de Poolse koning. De Kozakken kozen hun eigen aanvoerders, genaamd hetmans (van het Duitse Hauptmann en verwant aan het Nederlandse hoofdman), die naast militaire ook politieke en bestuurlijke functies kregen.
Hetmans 1648–1657: Bohdan Chmelnytsky 1657–1659: Ivan Vyhovsky 1659–1663: Joeri Chmelnytsky
Rechterover (west): 1663–1665: Pavlo Teteria 1665–1676: Petro Dorosjenko (pro-OttomaansStond zijn titel af aan Ivan Samojlovytsj in 1676.) 1670–1674: Mychajlo Chanenko (pro-Pools) 1674–1676: Ivan Samojlovytsj (beide oevers) 1675–1679: Ostap Hohol 1683–1684: Stefan Koenytsky 1684–1689 1689–1692 1693–1704 Linkeroever (oost): 1663–1668: Ivan Brjoechovetsky 1668–1672: Demian Mnohohrishny 1672–1687: Ivan Samojlovytsj 1687–1709: Ivan Mazepa 1710–1742: Pylyp Orlyk (in ballingschap) 1708–1721: Ivan Skoropadsky 1722–1724: Pavlo Polubotok 1727–1734: Danylo Apostol 1750–1764: Kyrylo Rozumovsky
In populaire cultuur Op 10 september 2026 werd het Kozakken-Hetmanaat (Cossack Hetmanate) toegevoegd aan Age of Empires III: Definitive Edition met de uitbreidingsset The Baltic Powers. De speler kan als het Kozakken-Hetmanaat spelen door te beginnen als de Polen en dan in opstand te komen.
Zie ook Briefwisseling tussen de Ottomaanse sultan en de Kozakken Ooggetuigekroniek Velytsjko-Kroniek
Categorie:Historisch land in Europa Categorie:Kozakken Categorie:Historisch land in Oekraïne