thumb|De kaart van Jacob van Deventer toont de beide omwallingen met hun poorten en torens thumb|De Treurenbergpoort op de eerste stadswal (François Stroobant, 1857) thumb|De Lakensepoort met het spui op de Zenne (Paul Vitzthumb, 1793) thumb|De Vlaamsepoort vlak vóór afbraak thumb|De Hallepoort na de interventie van Hendrik Beyaert thumb|Octrooimuur aan de Vlaamsepoort thumb|Octrooipaviljoen aan de Anderlechtsepoort (nu het Rioolmuseum) thumb|Verplaatst octrooipaviljoen aan het Ter Kamerenbos
In de voorbije eeuwen waren er in Brussel twee stadsomwallingen met telkens zeven stadspoorten. De Hallepoort is nog het voornaamste overblijfsel daarvan. Daarnaast waren er ook hameiden en octrooipaviljoenen die een poortfunctie vervulden.
Poorten op de eerste stadsomwalling De eerste stadsomwalling, aangelegd in de 13e eeuw, zorgde voor een breuk met het platteland. De zeven versterkte poorten in de muur kwamen niet overeen met grote verkeersaders. Hun naam verwees naar naburige plekken binnen of buiten de muren. Elk van de Zeven Geslachten van Brussel kreeg een poort toegewezen waarvoor ze het recht hadden de stadsportiers te benoemen. Zeven is geen toevallig getal in Brussel, zoals Erycius Puteanus al wist.Bruxella septenaria (1646)
Poort Eerste vermelding, Brussel, de ontwikkeling van een middeleeuwse stedelijke ruimte, Proefschrift Geschiedenis, Universiteit Gent, 2008, blz. 319 Afbraak Vernoemd naar Warmoespoort 1275 ? Warmoesbroek Sint-Goedelepoort (Treurenbergpoort) 1264 1760 Sint-Goedelekerk Koudenbergpoort 1264 1761 Koudenberg Steenpoort (Kapellepoort) 1242 1760 Kapellekerk Overmolenpoort (Sint-Jakobspoort) 1321 ? Overmolen (Sint-Jacobsgasthuis) Sint-Katelijnepoort 1222 ? Sint-Katelijnekerk Lakenpoort 1252 1573 Laken
Door de weinig praktische ligging van de versterkte poorten is het niet verwonderlijk dat de eerste stadsmuur ook andere openingen had: wiketten of sluippoorten. Of deze al dan niet van bij de aanvang voorzien waren, valt met de huidige gegevens niet te achterhalen. Ook over hun aantal bestaat weinig duidelijkheid.
Poort Eerste vermelding Vernoemd naar Driesmolenwiket 1291 Driesmolen Ruisbroekwiket 1321-1346 Ruisbroek Leeuwswiket 1329 Goed van het geslacht Sleeus Wolfswiket (Sint-Janswiket) 1353 Goed van het geslacht Wolfs Bogaardenwiket 1356 Bogaardengodshuis
Geen enkel van deze poorten of wiketten staat nog overeind. Soms worden resten ervan teruggevonden bij archeologische opgravingen (bijvoorbeeld aan de Treurenberg).
Kleine vesten Op de linkeroever van de Zenne stond in een wijde boog een versterkingswal in de richting van Sint-Jans-Molenbeek. Waarschijnlijk zijn dit de "kleine vesten" zoals die vermeld worden in bronnen. De exacte toedracht en datering blijft enigszins wazig. In elk geval lijkt het erop dat de Filipspoort deel uitmaakte van de kleine vesten. Vanaf 1375 ging men spreken over de Verlorenkostpoort, allicht omdat de tweede omwalling er toen stond en de bouw van de poort verloren moeite was geweest.
Poorten op de tweede stadsomwalling Na de Brabantse Successieoorlog legde Brussel in navolging van Leuven nieuwe versterkingen aan. De werken aan de tweede omwalling begonnen in 1357 en duurden twintig jaar. Eerst werden de poorten gebouwd en daarna de muren ertussen. De geslachten stonden nog steeds in voor de aanstelling van de poortwachters, ook op de eerste omwalling. In 1421 verwierven de Naties van Brussel het recht om een van beide portiers te kiezen. Omdat de naties met negen waren, werden de twee grootste torens ook opgenomen in het systeem. Hun burgemeesters moesten erover waken dat de sleutels niet werden nagemaakt of vervalst. 's Nachts werden ze in veiligheid gebracht bij de "verwaarder van de sleutels". Dan waren de poorten gesloten en kon niemand de stad in of uit.
De verdedigingsfunctie van de poorten sprak uit hun omvang en gesloten karakter. De doorgang was nauw en oncomfortabel gehouden. Er waren ophaalbruggen, valhekken, deuren en slagbomen om de controle van het in- en uitgaande verkeer te beheersen. Die controle had ook een fiscale reden. Aan de poorten werden taksen geïnd, zoals het ongeld (assisen) en het wegegeld.
In 1782 besliste keizer Jozef II tot afbraak van de meeste versterkingen in de Oostenrijkse Nederlanden. Op twee na werden alle Brusselse stadspoorten ontmanteld. In 1871 werd ook de Lakensepoort gesloopt, waardoor de Hallepoort nu de unieke getuige is van middeleeuwse poortenbouw in Brussel.
Poort Eerste vermelding, Een geschiedenis van Brussel, 2004, blz. 74-79 Verkeersader Geslacht Natie AfbraakLakensepoort 22 juli 1367 Lakensesteenweg (met omleiding)De weg werd onderbroken door de stadsmuur, die passanten dwong tot een U-vormige omweg via de verderop gelegen poort. Ze lag verderop omdat ze de Zenne moest beveiligen (een geheel met Lakenspui). Sleeus Onze-Lieve-Vrouw 1808Keulsepoort (Schaarbeeksepoort) december 1357 Broekstraat (met omleiding) Coudenberg Sint-Goriks 1784Leuvensepoort 27 oktober 1357 Leuvensesteenweg Steenweeghs Sint-Jans 1784Nieuwe Koudenbergpoort (Naamsepoort) juni 1360 Naamsestraat Roodenbeke Sint-Jakobs 1784Obbrusselpoort (Hallepoort) 22 juli 1361 Hoogstraat Serhuyghs Sint-Laureins /Anderlechtsepoort 4 mei 1359 Anderlechtsesteenweg Serroelofs Sint-Kristoffel 1784Vlaamsepoort 12 september 1380 Vlaamsesteenweg Sweerts Sint-Gillis 1783 Poort of toren Eerste vermelding Verkeersader Geslacht Natie AfbraakBlauwe Toren ? / / Sint-Pieters ?Wollendriestoren 1382 / / Sint-Niklaas 1807Vaartgat (Oeverpoort) 1562 Willebroekse vaart / / 1812
Hameiden Na de aanleg van de eerste stadsomwalling verschenen buitenwijken waar de stad een zekere controle over wilde uitoefenen. De hameiden, die voor het eerst een vermelding krijgen in 1303, hebben voor verwarring gezorgd onder historici. Stilaan wordt duidelijk dat ze geen verdedigende functie hadden. Het ging om barrières op uitvalswegen die in samenhang moeten worden gezien met de stadspoorten. Na de bouw van de tweede omwalling werden ze daarom naar buiten verschoven.
Octrooipoorten Tijdens het slechten van de stadsmuren werd Brussel afgesplitst van zijn kuip (1795). Om de fiscale aderlating niet nog erger te maken, werden de afbraakwerken stilgelegd. De bouwvallige muren bleven nog even dienstdoen als octrooibarrière. Daarna gingen ze definitief tegen de vlakte om plaats te ruimen voor de brede groenboulevards van Jean-Baptiste Vifquain, aangelegd van 1818 tot 1840. Rondom werd een octrooimuur gebouwd, bestaande uit een 2,5 m hoog houten hek en een drie meter brede gracht., "Les transformations de Bruxelles et l'urbanisation de sa banlieue depuis 1795", in: Annales de la Société Royale d'Archéologie de Bruxelles, deel XXVII, 1934, p. 109 Op de veertien toegangsplaatsen werden tweelingpaviljoenen gebouwd.
Poort Franse naam Bouwdatum Vernoemd naar Status Groendreefpoort Porte de l'Allée Verte 1819 Groendreef Afgebroken (nieuwe poort in de aslijn van de Groendreef, nadat deze van 1804 tot 1819 via een S-bocht was aangesloten geweest op de Antwerpsepoort) Napoleonpoort, Willemspoort, Leopoldpoort of Antwerpsepoort Porte Napoléon / Porte Guillaume / Porte Léopold / Porte d'Anvers 1804 Napoleon Bonaparte / Willem I der Nederlanden / Leopold I van België / Antwerpen Afgebroken (in een eerste gedaante was het een triomfboog die achtereenvolgens naar keizer Napoleon, koning Willem en koning Leopold was genoemd) Keulsepoort Porte de Cologne 1839 Keulen Afgebroken Schaarbeeksepoort Porte de Schaerbeek 1825 Schaarbeek Afgebroken Leuvensepoort Porte de Louvain 1823 Leuven Afgebroken Wetpoort Porte de la Loi 1849 Wetstraat Afgebroken Leopoldpoort Porte Léopold 1830 Leopoldswijk Afgebroken Naamsepoort Porte de Namur 1836 Namen Verplaatst naar de ingang van het Ter Kamerenbos (1862) Waterloosepoort, Charleroisepoort of Louizapoort Porte de Waterloo / Porte de Charleroi / Porte Louise 1840 Waterloo / Charleroi / Louise Marie van Orléans Afgebroken Anderlechtsepoort Porte d'Anderlecht 1834-1836 Anderlecht Bewaard Ninoofsepoort Porte de Ninove 1816 Ninove Bewaard Vlaamsepoort Porte de Flandre ? Vlaanderen Afgebroken Oeverpoort Porte du Rivage 1832-36 Willebroekse vaart Afgebroken
In de nacht van 20 op 21 juli 1860 werd het octrooirecht, dat het leven in de stad zoveel duurder had gemaakt, tot grote vreugde van de Brusselaars afgeschaft.
Stadspoorten in de kunst Afgaande op het grote aantal tekeningen en schilderijen waarop de Brusselse stadspoorten zijn afgebeeld, moeten ze een bijzondere aantrekkingskracht hebben uitgeoefend op kunstenaars. De poorten zijn onder meer afgebeeld door: Wenceslas Hollar Remigio Cantagallina Ferdinand-Joseph Derons Paul Vitzthumb
Kaart Kaart met de eerste en tweede omwalling, de stadspoorten, de waterpoorten (spuien), enkele waltorens en in blauw de Zennetakken. In groen nog bestaande bouwwerken.De eerste stadsomwalling van Brussel { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": {"stroke": "#555555","stroke-width": 3}, "geometry": { "type": "LineString", "coordinates": [ /* Eerste ringmuur vanaf Anneessenstoren met klok mee */ [ 4.35291946, 50.842401 ], /* Anneessenstoren */ [ 4.35255468 , 50.842551 ], /* Steenpoort */ [ 4.35082197, 50.843425 ], /* Villerstoren */ [ 4.35008168, 50.843825 ], [ 4.3492341, 50.844315 ], /* Stoofstraat */ [ 4.34837043, 50.844791 ], /* Zuidstraat */ [ 4.34797078, 50.845079 ], /* Gootstraat */ [ 4.34774011, 50.845482 ], /* Overmolenpoort */ [ 4.34708834, 50.84586 ], /* Anspachlaan */ [ 4.34681207, 50.846014 ], [ 4.34646338, 50.846283 ], /* Groot Eiland */ [ 4.345994, 50.846947 ], /* Rijkeklarenstraat */ [ 4.34598595, 50.847948 ], /* Arteveldestraat */ [ 4.34611201, 50.848791 ], /* Kartuizersstraat */ [ 4.34630513, 50.849398 ], /* ter hoogte Moutstraat */ [ 4.34672356, 50.849804 ], /* Antoine Dansaertstraat */ [ 4.3475014, 50.850251 ], /* Sint-Katelijnepoort */ [ 4.34981883, 50.850768 ], /* Zwarte Toren */ [ 4.35040355, 50.850923 ], /* Zwarte Poort */ [ 4.35061276, 50.850935 ], [ 4.35204774, 50.850652 ], /* Anspachlaan */ [ 4.35374558, 50.850165 ], /* noordwesten van Munt */ [ 4.35507327, 50.849782 ], /* Leopoldstraat */ [ 4.35626686, 50.849474 ], [ 4.35689449, 50.849479 ], /* Warmoesbroekpoort */ [ 4.35953379, 50.849317 ], /* De Berlaimontlaan */ [ 4.36074615, 50.849019 ], /* Bankstraat */ [ 4.36126113, 50.848842 ], [ 4.36161518, 50.848599 ], /* De Lignestraat */ [ 4.36178416, 50.848209 ], /* begin bestaand stuk stadsmuur */ [ 4.36176002, 50.847846 ], /* eind bestaand stuk stadsmuur */ [ 4.36177075, 50.847579 ], /* Treurenbergpoort */ [ 4.36158568, 50.847348 ], [ 4.36141402, 50.847062 ], /* Koloniënstraat */ [ 4.36080784, 50.845599 ], /* Warandeberg */ [ 4.36037064, 50.844209 ], /* Baron Hortastraat */ [ 4.36000586, 50.842915 ], /* hoek noord van Koningsplein */ [ 4.36044574, 50.842627 ], [ 4.36126113, 50.842151 ], [ 4.36147571, 50.842227 ], [ 4.36200142, 50.842129 ], [ 4.36103582, 50.840686 ], /* bij Brederodestraat, zuid van paleis */ [ 4.35974568, 50.840797 ], /* Koudenbergpoort */ [ 4.35919046, 50.840862 ], [ 4.35817122, 50.84133 ], /* Regentschapsstraat */ [ 4.35714394, 50.842224 ], /* zuidhoek Museumplein */ [ 4.35664237, 50.84271 ], /* westhoek Museumplein */ [ 4.35551316, 50.843678 ], /* hoek KBR */ [ 4.35439199, 50.843069 ], /* west Gerechtsplein */ [ 4.35302407, 50.842428 ], /* begin muur bij Anneessenstoren */ [ 4.35291946, 50.842401 ], /* Anneessenstoren */ ], } }, { "type": "Feature", "properties": {"stroke": "#555555","stroke-width": 3}, "geometry": { "type": "LineString", "coordinates": /* Tweede ringmuur vanaf Hallepoort met klok mee */[ [ 4.34492379, 50.833119 ], /* Hallepoort */ [ 4.34384823, 50.83328 ], [ 4.34307039, 50.833705 ], [ 4.34275657, 50.834269 ], /* Blaesstraat */ [ 4.34110165, 50.839209 ], /* Stalingradlaan */ [ 4.33907658, 50.844884 ], /* Anderlechtsepoort */ [ 4.33792055, 50.847981 ], [ 4.33802783, 50.848888 ], [ 4.3389827, 50.850467 ],