Johannes (Hans) Henkemans (Den Haag, 23 december 1913 - Nieuwegein, 29 december 1995) was een Nederlands pianist, componist, muziekpedagoog en psychiater.
Levensloop Zijn ouders waren de architect Andries Henkemans en Wilhelmina Louisa de Ridder. Hij studeerde van 1926 tot 1931 muziek in de vakken piano en compositie bij Bernhard van den Sigtenhorst Meyer en van 1933 tot 1938 bij Willem Pijper. Ook studeerde hij vanaf 1931 geneeskunde aan de Universiteit Utrecht.
Pianist en componist thumb|1964: Henkemans (m) in de Rolzaal op het Haagse Binnenhof bij de uitreiking van de Neerlandiaprijs. Naast hem zijn vakgenoot Gerard Hengeveld (l) en Frans Koote (1898-1978), redacteur van Neerlandia. Vrij snel na de oorlog staakte hij zijn activiteiten als arts, om zich geheel aan de muziek te wijden. Op 2 december 1945 debuteerde hij als pianist in het Concertgebouw te Amsterdam met zijn eigen Passacaglia en gigue voor piano en orkest onder dirigent Eduard van Beinum. Na dit eerste optreden volgde een meer dan 20 jaar durende loopbaan als concertpianist (hij was onder meer 59 maal solist in het Concertgebouw) met uitvoeringen in binnen‑ en buitenland. Hij speelde alle 27 pianoconcerten van Mozart voor de radio. Daarnaast nam hij het complete piano-oeuvre van Debussy op. Hij werd ook gewaardeerd als vertolker van werken van onder anderen Beethoven en Ravel. Hij trad op in talrijke Europese steden in recitals en als solist bij vele bekende orkesten. Ook was hij een graag geziene gast op onder meer de Salzburger Festspiele en het Edinburgh Festival. In Salzburg speelde hij op 12 augustus 1958 wederom Passacaglia en gigue met het Concertgebouworkest, nu onder leiding van Eugen Jochum.
In de jaren zestig was hij docent voor compositie en instrumentatie aan het Noord-Nederlands Conservatorium te Groningen. Aan het Muzieklyceum te Amsterdam gaf hij pianolessen. In 1969 telde zijn discografie meer dan 20 grammofoonplaten.
In 1963 werd Henkemans door de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 gelauwerd met de Prijs van de Stichting Kunstenaarsverzet. Die gaf hem ook de opdracht tot het leveren van een nieuw werk. Het jaar daarop ontving Henkemans de Neerlandiaprijs voor zijn Sonata voor piano forte.
Na de Aktie Notenkraker in 1969 werd Henkemans' muziek vrij abrupt afgedaan als achterhaald. Hij was niet meer welkom in het Concertgebouw. Mede vanwege gezondheidsproblemen verliet hij als pianist het concertpodium en legde zich toe op de psychiatrie.
Psychiatrie In 1981 promoveerde Henkemans in de psychiatrie op het proefschrift Aspecten van de sublimatie, haar stoornissen en de therapie hiervan.Trouw, 20 januari 1981, Henkemans promoveert Op basis van de ervaringen die hij had opgedaan in zijn praktijk als psychiater – en dan voornamelijk met musici – heeft hij het creatieve proces geanalyseerd. Elk Ik, zo stelt Henkemans, wordt tijdens de groei naar volwassenheid gefrustreerd. Die frustratie kan leiden tot een vorm van sublimatie in het kunstwerk, "een - tot het voordeel van het individu - geslaagde vorm van afweer, waarbij de, doorgaans uit de vroegste kinderjaren stammende, driften omgevormd worden tot handelingen, die qua inhoud weliswaar een aanzienlijke wijziging hebben ondergaan, doch waarvan de begeleidende emoties onveranderd zijn gebleven." De sublimatie levert via een instinctief-creatief proces een kunstwerk op. Is de sublimatie echter gebaseerd op identificatie (dat wil zeggen: imitatie van een ander), dan verloopt het persoonlijke afrekenen met de impuls niet optimaal en kan een neurose of neurotisch gedrag (bijvoorbeeld agressie) het gevolg zijn.
Composities Henkemans bleef wel componeren na zijn vertrek uit de muziekwereld. Hij werd beïnvloed door Claude Debussy, Maurice Ravel en Willem Pijper. Tot zijn bekendere composities mogen zijn concerten voor viool, altviool en harp worden gerekend, evenals zijn partita voor orkest. Het Concertgebouworkest had meer dan negentig keer een werk van hem op de lessenaar tussen 1938 en 1977. Tegenwoordig wordt zijn werk nog maar weinig uitgevoerd. Een aantal van zijn composities is opgenomen.Hans Henkemans op Discogs. Gearchiveerd op 13 januari 2023.
Postuum In 2021 verscheen de televisiedocumentaire Weggewist over Hans Henkemans en zijn werk, gemaakt door producent Joost Schrikckx en regisseur Harro Henkemans, een familielid van de componist.NPO 2 Extra: 2Doc: Weggewist, webpagina bezocht 2022-06-20. Gearchiveerd op 20 juni 2022.Podium Witteman Extra: , NPO, 26-09-2021, webpagina bezocht 2022-06-20. Gearchiveerd op 20 juni 2022.
In 2022 kwam Henkemans werk wederom in de belangstelling, toen op initiatief van dirigent en pianist Ed Spanjaard een aantal van zijn niet eerder uitgevoerde composities werd opgenomen, waaronder Quatre Mains (1928) door Lucas en Arthur Jussen en Andante con moto (1939) door pianist Mattias Spee.Rob Vlastuin: De 'vergeten' muziek van de 'grote' Haagse componist Hans Henkemans, Omroep West, 19-06-2022, webpagina bezocht 2022-06-20. Gearchiveerd op 9 juli 2022.CD's Lucas & Arthur Jussen: Dutch Masters. DGG 002894819859 (2022); Mattias Spee: Eclipse Vol. 2: Hans Henkemans. TRPTK TTK0102 (2023).
Werkenlijst
Publicaties Hans Henkemans, Daar zit je dan.... Bert Bakker/Daamen, Den Haag, 1961, 125 pp. Ooievaar Pockets 134. Hans Henkemans, Zoektocht naar het wezen van de muziek. Bloemlezing uit de essays, lezingen en brieven, red. Emma Hartkamp. Stichting Hans Henkemans, 2026, 136 pp.
Bibliografie Over Henkemans Wouter Paap: Hans Henkemans verlaat het podium, in: Mens en Melodie. 24 (1969), p. 235-237. Wouter Paap: Bericht aan de Levenden. Oorlogsherdenkingscompositie van Hans Henkemans, in: Mens en Melodie 20 (1965), p. 97-99. Marius Flothuis: Hans Henkemans : Quintet No. 2 for Flute, Oboe, Clarinet, Bassoon and Horn, in: Sonorum Speculum 1965, nr. 22, p. 19-24. Marius Flothuis: Hans Henkemans, in: Sonorum Speculum. 1963, No. 14, p. 1-9. WEGGEWIST: documentaire van regisseur Harro Henkemans en producent Joost Schrickx, 2021, 80 minuten Naslag
Marius Monnikendam: Nederlandse componisten van heden en verleden, Berlin: A.J.G. Strengholt, 1968, 280 p. Sas Bunge, Rutger Schoute: 60 Years of Dutch chamber music, Amsterdam: Stichting Cultuurfonds Buma, 1974, 131 p. Jos Wouters: Fifteen years donemus : conversations with Dutch composers 1947-1962, Amsterdam: 1962 Jos Wouters: Musical performers, Amsterdam: J. M. Meulenhoff, , 57 p. Brian Morton, Pamela Collins: Contemporary composers, Chicago: St. James Press, 1992, 1019 p., Lyle G. Wilson: A dictionary of pianists, London: Robert Hale, 1985. 343 p., George Kehler: The piano in concert, Metuchen, N.J.: Scarecrow Press, 1982, 1431 p., Kurtz Myers: Index to record reviews 1984-1987 : based on material originally published in "Notes", the quarterly journal of the Music Library Association between 1984 AND 1987, Boston, Massachusetts: G.K. Hall, 1989, 639 p., Hans-Peter Range: Die Konzertpianisten der Gegenwart - Ein Musikliebhaber berichtet über Konzertmilieu und 173 Klaviervirtuosen, Schwarzwald: Moritz Schauenburg Verlag Lahr, 1966, 249 p. Contemporary music from Holland, Amsterdam: Donemus, 1953, 50 p.
Categorie:Klassiek pianist Categorie:Nederlands componist Categorie:Nederlands operacomponist Categorie:Nederlands muziekpedagoog Categorie:Nederlands pianist Categorie:Nederlands psychiater