De serie NS 6500 bestond uit twaalf stoomlocomotieven voor rangeerdiensten van de Nederlandse Spoorwegen (NS). Ze waren gebouwd in de jaren 1880-1902 voor (en deels door) een van de voorgangers daarvan, de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS). Ze zijn vanaf 1914 ook voor stoomtramdiensten gebruikt. Ze werden door de NS afgevoerd in de jaren 1926-1937. Een gerestaureerde locomotief uit 1887 van ditzelfde type is sinds 2017 in dienst bij de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik.
Geschiedenis Voor rangeren bestelde de SS in 1880 een lichte tweeassige rangeerlocomotief bij Hohenzollern in Düsseldorf-Grafenberg, die als SS 401 in het materieelpark werd opgenomen. Een jaar later volgde een tweede locomotief als SS 402. Aan het eind van het decennium werd een derde locomotief besteld. Deze werd in 1889 als SS 603 in dienst gesteld, waarna de 401 en 402 in 1890 werden vernummerd in 601 en 602.Dit om nummers vrij te maken voor nieuwe locomotieven serie SS 301-475 thumb|left|Hohenzollern type Victor, fabrieksfoto uit 1880 Hohenzollern had een uitgebreid programma van industrielocomotieven in diverse soorten en maten en noemde dit kleinste model in de catalogus het type Victor. Tussen 1875 en 1908 heeft deze fabriek er 120 gebouwd voor vele Duitse industriespoorlijnen, fabrieksaansluitingen en aannemers. Een aantal van deze machines heeft 60 jaar actieve dienst volgemaakt. Ook drie Nederlandse bedrijven, in Grave, Katwijk/Schipluiden en Zwolle, schaften zich in totaal vier van deze locomotieven aan.Henken, 2010, p. 12-14, ontleend aan W. Flügel te Düsseldorf.
De SS was tevreden over het eerste drietal en heeft tussen 1898 en 1902 nog negen stuks in dienst gesteld naar het voorbeeld van het type Victor, die echter niet bij Hohenzollern werden gebouwd. Deze 604-612 werden in eigen beheer in de werkplaatsen van de Staatsspoorwegen in Tilburg vervaardigd. Het is niet bekend of de SS hiervoor een licentie van Hohenzollern moest verwerven.Henken, 2010, p. 27. Mogelijk had men zelf bouwtekeningen gemaakt na opmetingen van de eerste drie locs.Een sluitende octrooiwet die het namaken van vindingen en producten bindt aan licenties kwam in Nederland pas in 1910 tot stand.
De machines werden gebruikt voor licht rangeerwerk. Vier stuks hadden een Westinghouserem. De overige acht hadden aanvankelijk alleen een handrem, maar in 1914 werd een vacuümrem geïnstalleerd. Deze acht locomotieven werden aangepast op een aantal punten (onder meer tramkoppelingen en stoomverwarming), zodat ze ook reizigersdiensten konden verrichten op stoomtramlijnen. Zo hebben ze gereden op de tramlijn Gouda - Schoonhoven en de tramlijn Ede - Wageningen (beide van de SS) en op diverse lijnen van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM) in Friesland. Daar hadden ze bij het personeel de bijnaam kleine hippels, ter onderscheiding van de grote hippels van de serie NS 6800.Henken, 2010, p. 40.
Bij de samenvoeging van de materieelparken van de HSM en de SS in 1921 kregen de 601-612 in dezelfde volgorde de NS-nummers 6501-6512. Vanaf 1926 werd de serie afgevoerd, met in 1937 als laatste de 6504, de vaste rangeerloc van de Hoofdwerkplaats Tilburg die hem in 1898 had gebouwd.
Overzicht Fabrikant Fabr.nr. In dienst SS-nr. NS-nr. Remsysteem Uit dienst Hohenzollern 128 1880 401 → 601 6501 vacuüm 1932 Hohenzollern 131 1881 402 → 602 6502 vacuüm 1930 Hohenzollern 515 1889 603 6503 vacuüm 1932 Centrale werkplaats Tilburg 1 1898 604 6504 Westinghouse 1937 Centrale werkplaats Tilburg 2 1898 605 6505 vacuüm 1926 Centrale werkplaats Tilburg 3 1898 606 6506 vacuüm 1929 Centrale werkplaats Tilburg 4 1900 607 6507 Westinghouse 1929 Centrale werkplaats Tilburg 5 1900 608 6508 vacuüm 1932 Centrale werkplaats Tilburg 6 1900 609 6509 vacuüm 1929 Centrale werkplaats Tilburg 7 1902 610 6510 Westinghouse 1929 Centrale werkplaats Tilburg 8 1902 611 6511 Westinghouse 1934 Centrale werkplaats Tilburg 9 1902 612 6512 vacuüm 1926
Museumlocomotief 6513
Er is geen exemplaar van deze serie bewaard gebleven. Wel bezit de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik (SHM) een locomotief van het type Victor, die in 1887 door Hohenzollern is gebouwd met het fabrieksnummer 413. Deze industrieloc Neuhoffnungshütte II, afkomstig van het Duitse staalbedrijf W. Ernst Haas und Sohn in Sinn (Hessen), verbleef sinds 1973 bij de Museumseisenbahn Aschaffenburg in Beieren en werd in 1978 door de SHM verworven. Na een tienjarige restauratieperiode is de loc op 1 juli 2017 officieel in dienst gesteld. Hij heeft als "NS 6513" de donkergroene kleur van de serie 6500 zoals die in de jaren twintig te zien was.
Deze locomotief is op een na de oudste nog bestaande Victor van Hohenzollern. De oudste, fabrieksnummer 129 uit 1880, staat als statisch object in Warschau. Andere bewaard gebleven exemplaren bevinden zich in Kassel, het industriemuseum Zeche Zollern in Dortmund, het spoorwegmuseum van São Paulo en in Taipei.
Literatuur Nederlandstalig H. Waldorp: Onze Nederlandse stoomlocomotieven in woord en beeld. De Alk, Alkmaar, 6e druk, 1981. A. Weijts: Tussen vuur en stoom. Europese Bibliotheek, Zaltbommel, 2001. R.C. Statius Muller, A.J. Veenendaal jr., H. Waldorp, De Nederlandse stoomlocomotieven, p. 196-198, De Alk, Alkmaar, 2005. P. Henken: Stoomlocomotieven Serie SS 601-612 en 651-680 (NS 6500 en 8100). Uquilair, 's-Hertogenbosch, 2010. Duitstalig Kurt Pierson: Hohenzollern-Lokomotiven 1872–1929. Steiger, Moers, 1984. Joachim Leitsch, Harald Sydow: Bergbaudampflokomotiven in Nordrhein-Westfalen. Arbeitsgemeinschaft Drehscheibe e.V., Köln, 2011
Externe links Loc 6513 van de Museumstoomtram Hoorn-Medemblik (SHM) in de Nederlandse Museummaterieel Database (NMMD) (niet beveiligd) Loc 6513 op de website van de SHM
Categorie:Locomotief van Hohenzollern Categorie:Locomotief van Centrale werkplaats Tilburg Categorie:Nederlands spoorwegmaterieel Categorie:Stoomlocomotief Categorie:Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen