Australopithecus anamensis is een uitgestorven mensachtige uit het geslacht Australopithecus.
Het eerste fossiel van A. anamensis werd in 1965 gevonden in Kenia in lagen van 4,2 miljoen jaar oud. Na uitgebreidere vondsten in de jaren negentig werd in 1995 een aparte soort benoemd. De soortaanduiding verwijst naar het Turkanameer. In dezelfde periode werden ook vondsten gedaan in Ethiopië. Sommige daarvan zijn zo jong als 3,8 miljoen jaar. Het aantal ontdekte resten is beperkt. Er is een goede schedel aangetroffen maar slechts weinig botten uit de rest van het skelet. Veel is dus nog onbekend van de bouw.
A. anamensis werd een kleine anderhalve meter hoog. Misschien waren de mannen een stuk zwaarder dan de vrouwen, tot boven de vijftig kilogram. Hij liep rechtop. De hersenen waren niet groter dan bij een chimpansee. De hoektanden waren nog vrij groot en lagen op een lijn met de kiezen in plaats van meer naar binnen als bij latere mensachtigen. Het tandglazuur was wat verdikt. De voortanden stonden meer verticaal maar de kin week sterk naar achteren.
A. anamensis leefde in een gebied waarin bossen en graslanden elkaar afwisselden. Misschien dat hij van een dieet van fruit en bladeren overging naar het eten van harde, brosse of taaie noten, zaden of wortels. Dit is echter zeer omstreden want het patroon van krasjes op het tandglazuur geeft hierover tegenstrijdige aanwijzingen. Dat de hoektanden nog groot waren, betekent dat ze nog geen belangrijke rol speelden in de voedselverwerking. Maar ze waren wel kleiner dan bij eerdere primaten, wat erop wijst dat het agressieniveau verminderd was. Hun grotere gewicht kan erop duiden dat mannen zonder direct lichamelijk geweld dominantie verwierven.
A. anamensis is de oudste soort die traditioneel aan het geslacht Australopithecus toegewezen wordt. Hij stamde wellicht af van Ardipithecus. Hij kan de directe voorouder geweest zijn van Australopithecus afarensis waarin hij geleidelijk lijkt over te gaan. Beide soorten kunnen echter ook een tijd naast elkaar hebben bestaan.
Vondst en naamgeving Kenia thumb|Meave Leakey A. anamensis werd oorspronkelijk beschreven op basis van fossielen die opgegraven waren op de vindplaatsen van Kanapoi en Allia Bay. In 1965 vond Bryan Patterson, lid van een onderzoeksgroep van de Harvard-universiteit, in een vier miljoen jaar oude (Ma) Pliocene laag in de regio Kanapoi ten oosten van het Turkanameer in Kenia het onderste uiteinde van een linkeropperarmbeen. Het fossiel, specimen KNM-KP 271, werd toentertijd niet als zodanig herkend, maar in 1967 wel voorlopig toegekend aan het geslacht Australopithecus, waarbij de precieze soort in het midden gelaten werd.Bryan Patterson and William W. Howells, 1967, "Hominid Humeral Fragment from Early Pleistocene of Northwestern Kenya", Science 156(3771): 64–66 Eerst werd de ouderdom van de vondst geschat op 2,5 miljoen jaar maar dat werd in 1970 bijgesteld tot vier miljoen jaar.Patterson, B.; Behrensmeyer, A.K. & Sill, W.D. 1970. "Geology and Fauna of a New Pliocene Locality in North-western Kenya". Nature. 226(5249): 918–921
Vondsten bleven daarna uit tot de sinds 1968 onderzochte vindplaats van Allia Bay, ongeveer 3,9 miljoen jaar oud, in de jaren tachtig hominine fossielen begon op te leveren. In 1982 werd door J. Kithumbi een bovenste linkerkies gevonden,Ward, C.V., Walker, A. & Leakey, M.G. 1999. "The new hominid species Australopithecus anamensis". Evolutionary Anthropology 7: 197–205 specimen KNM-ER 7727. In 1987 vond de Canadese archeoloog Allan Morton met medewerkers van de Koobi Fora Field School van de Harvard-universiteit kiezen van een individu dat uitstak uit een geërodeerde heuvelhelling ten oosten van Allia Bay, in de buurt van het Turkanameer.
In 1994 meldden de in Londen geboren Keniaanse paleoantropoloog Meave Leakey en de archeoloog Alan Walker aanvullende vondsten, bovenkaken en onderkaken met tanden, uit zowel Kanapoi als Allia Bay. Die wezen ze in eerste instantie toe aan Australopithecus afarensis, indertijd de oudst bekende australopithecussoort.Katherine Coffing, Craig Feibel, Meave Leakey and Alan Walker, 1994, "Four‐million‐year‐Old hominids from East Lake Turkana, Kenya", American Journal of Physical Anthropology 93(1): 55–65 left|thumb|upright|De locatie van de vindplaatsen Bij nadere bestudering van een complete onderkaak, concludeerden ze echter dat weliswaar de tanden veel overeenkomst vertoonden met die van een mens, maar dat het U-vormige profiel van de onderkaak in bovenaanzicht meer weghad van die van een chimpansee. Wegens dit verschil met A. afarensis benoemden Meave Leakey, Craig Feibel, Ian MacDougall en Walker een nieuwe soort binnen het geslacht Australopithecus: Australopithecus anamensis. De soortaanduiding is afgeleid van het Turkaanse woord anam dat "meer" betekent, een verwijzing naar het Turkanameer.Leakey, Feibel, MacDougall & Walker, pp. 565–571
Het holotype, KNM-KP 29281, bestaat uit een onderkaak (mandibula) in 1994 gevonden door Peter Nzube. Twintig andere specimina uit Kanapoi en Allia Bay waren de paratypen. Belangrijk daaronder was het rechterscheenbeen KNM-KP 29285 dat het bovenste en onderste uiteinde bewaart. Het schuin ten opzichte van de lengteas staande bovenvlak bewees dat A. anamensis al een tweevoetige gang had. Indertijd was het het oudste taxon dat daarvoor aanwijzingen toonde. Een ander menselijk trekje was dat de hoektanden weinig verschil in grootte hadden, een teken van een geringe seksuele dimorfie. Het aantal van eenentwintig fossielen omvat verder de bovenkaken KNM-KP 29283, onderkaken KNM-KP 29286 en KNM-KP 29287, het in 1988 door Musa Kyeva gevonden en al in 1993 beschreven linkerspaakbeen KNM-KP 29419,Heinrich R.E., Rose M.D., Leakey R.E. & Walker A.C. 1993. "Hominid radius from the middle Pliocene of Lake Turkana, Kenya". American Journal of Physical Anthropology 92: 139–148 alsmede dertien losse tanden waarvan twaalf uit Allia Bay. Het fragment van het opperarmbeen uit 1965 werd ook aangewezen als paratype.
Australopithecus anamensis heeft vele kenmerken gemeen met Australopithecus afarensis. In 1995 werd gesteld dat hij er de directe voorouder van was, dus in een proces van anagenese, evolutionaire verandering zonder afsplitsing. Australopithecus anamensis is ongeveer 4,2 miljoen jaar oud en Ardipithecus ramidus 4,4 miljoen jaar. Er zitten dus slechts ongeveer tweehonderdduizend jaar tussen de twee soorten en zij verminderen zo de tijd die Australopithecus van andere mensachtigen scheidt.Borenstein In 1995 werd dat echter genuanceerd doordat men Ardipithecus als een zijtak zag, niet een directe voorouder van de mens.
In 1995 stelde Peter Andrews dat de vondsten uit Kanapoi en Allia Bay wel eens twee verschillende taxa zouden kunnen vertegenwoordigen.Andrews, P. 1995. "Paleontology—Ecological apes and ancestors". Nature 376: 555–556 Tussen 1995 en 1997 voerde Leakey verdere opgravingen uit waarin aanvullend materiaal werd gevonden. In 1998 concludeerden Leakey e.a. dat al deze vondsten in ieder geval basaler waren dan A. afarensis. De vondsten uit Kanapoi konden door een argondatering van lagen vulkanische as gedateerd worden tussen de 4,17 en 4,07 miljoen jaar.Meave G. Leakey, Craig S. Feibel, Ian McDougall, Carol Ward and Alan Walker. 1998. "New specimens and confirmation of an early age for Australopithecus anamensis". Nature 393: 62–66 In 1999 werd die laatste datering bijgesteld tot 4,12 miljoen jaar. In 2001 moest de onderzoeksgroep toegeven dat de fossielen van Allia Bay, tot 3,9 miljoen jaar oud en de bovengrens van A. afarensis benaderend, eigenlijk helemaal geen onderscheidende kenmerken delen met die van Kanapoi maar ze zouden er wel het meest op lijken en dus werden ze voorlopig bij dezelfde soort ingedeeld. De in 1998 toegewezen vondsten werden in 2001 in detail beschreven.Carol V. Ward, Meave G. Leakey & Alan A. Walker, 2001, "Morphology of Australopithecus anamensis from Kanapoi and Allia Bay, Kenya", Journal of Human Evolution 41(4): 255–368
Behalve een vijftigtal losse tanden betreffen de nieuwe vondsten de specimina KNM-KP 30498: een stel bovenkaaksbeenderen; KNM-KP 30500: stukken onderkaak; KNM-KP 30503: een eerste vingerkootje; KNM-KP 31712: stukken onderkaak van een kind; KNM-KP 31713: een rechteronderkaak; KNM-KP 31718: een stuk rechteronderkaak; KNM-KP 31724: een os capitatum van de linkerhand; KNM-KP 34725: een fragmentarische schedel van een kind; KNM-ER 30200: een stuk linkerbovenkaak; en KNM-ER 30745: stuk linkerbovenkaak.
In 2013 werden negen nieuwe fossielen uit Kanapoi gemeld, gevonden tussen 2003 en 2008 door teams van Fredrick Kyalo Manthi. Ze zijn tussen de 4,195 miljoen en 4,108 miljoen jaar oud. Het betreft een paar onderkaken zonder tanden (specimen KNM-KP 47956 in 2008 gevonden door Manthi zelf), een stuk bovenkaak met tanden (specimen KNM-KP 47952 in 2008 gevonden door John Mbithi en Robert Moru), twee stukken onderkaak met tanden (specimina KNM-KP 47951 en KNM-KP 47953 gevonden door Robert Moru in respectievelijk 2003 en 2008) en vijf losse tanden in 2007 en 2008 gevonden. Een stuk wortel van een hoektand van specimen KNM-KP 47951, was het grootste van een mensachtige dat ooit aangetroffen was. Sommige kiezen waren ook uitzonderlijk groot.Ward, C.V., Manthi, F.K. & Plavcan, J.M. 2013. "New fossils of Australopithecus anamensis from Kanapoi, West Turkana, Kenya (2003–2008)". Journal of Human Evolution 65: 501–524 De hoektanden onder deze vondsten waren al in 2012 apart beschreven.Manthi, F.K., Plavcan, J.M. & Ward, C.V. 2012. "New hominin fossils from Kanapoi, Kenya, and the mosaic evolution of canine teeth in early hominins". South African Journal of Science 108(3/4): article 724, 9 pp
In 2020 werden nog eens achttien fossielen uit Kanpapoi gerapporteerd, gevonden tussen 2012 en 2015. Behalve losse tanden betreft het de specimina KNM-KP 53160, een paar onderkaken in 2012 gevonden door Peter Nzube; KNM-KP 58310, een onderste opperarmbeen in 2013 gevonden door Robert Moru; KNM-KP 58429, een rechteropperarmbeen van een kind in 2013 gevonden door Moru; KNM-KP 58430, een rechterspaakbeen van een kind gevonden door Moru; KNM-KP 58759, een paar bovenkaaksbeenderen in 2014 gevonden door Wambua Mangao; KNM-KP 59499, een linkeronderkaak in 2015 gevonden door Moru; en KNM-KP 59503, een linkerscheenbeen van een klein individu in 2013 gevonden door Manthi.Ward, C. V., Plavcan, J. M. & Manthi, F. K. 2020. "New fossils of Australopithecus anamensis from Kanapoi, West Turkana, Kenya (2012–2015)". Journal of Human Evolution 140: article 102368
Sommige onderzoekers zien de vroege australopithecussoorten als deel van een apart geslacht Praeanthropus. Ze spreken dus van een Praenanthropus afarensis en naar analogie zou men een "Praeanthropus anamensis" kunnen erkennen. Anderen vinden dat voor die laatste een eigen geslacht moet worden benoemd, hoewel dat nog niet is gebeurd.
Ethiopië thumb|Afgietsels van verschillende botten van A. anamensis met midden rechts het holotype