thumb|Kaart van de stad Weesp in 1649, met in het midden de Grote of Sint Laurenskerk. thumb|Kaart van Weesp uit 1812. Duidelijk zichtbaar zijn de nooit voltooide bastions, twee aan de noordkant en twee aan de westkant van de stad. thumb|Kaart van de oude vesting van Weesp. thumb|Kaart van de gemeente Weesp op 1 januari 2022. Weesp () is een historische stad in de Nederlandse provincie Noord-Holland, en een voormalige gemeente. Sinds maart 2022 is het een zogenoemd stadsgebied binnen de gemeente Amsterdam.
De plaats is ingesloten tussen het Amsterdam-Rijnkanaal, de autosnelweg A1 en de Vecht. Ze telt, samen met de naburige kernen De Horn en Uitermeer, 26.082 inwoners (1 januari 2026, bron: CBS).
Weesp verkreeg in 1355 stadsrechten en groeide in de daaropvolgende eeuwen uit tot een vestingstad in de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie. Jenever en bier, evenals cacao, waren lange tijd de economische drijfveren. In de 20e eeuw werd Weesp een forensenplaats voor het nabijgelegen Amsterdam.
Vanaf het begin van de 19e eeuw was de stad Weesp met het omliggende gebied een zelfstandige gemeente. Aangrenzend lag de gemeente Weesperkarspel, die werd opgeheven in 1966. Een deel daarvan kwam bij Amsterdam (Zuidoost) en een deel bij de gemeente Weesp.
Per 24 maart 2022 is Weesp niet langer een zelfstandige gemeente, maar maakt het deel uit van de gemeente Amsterdam. Daar vormt Weesp samen met de kern Driemond een bestuurscommissiegebied met een 'status aparte'.Weesp houdt na fusie met Amsterdam bestuur met elf 'raadsleden' NH Nieuws, geraadpleegd op 8 januari 2021Driemond en Weesp samen in stadsgebied Weesp Gemeente Weesp, geraadpleegd op 14 december 2021Weesp wordt Amsterdam, www.parool.nl
Naam De oude Latijnse (gelatiniseerde) benaming voor Weesp is Wesopa. Deze naam leeft voort in het bioscoop-theatergebouw City of Wesopa. De eerste vermeldingen van Weesp stammen echter van omstreeks het jaar 1150 als Wesepa of Wis(e)pe. De Wispe Brouwerij uit Weesp herinnert aan deze vroege benaming voor Weesp. De naam is afkomstig van een riviertje, de Smalweesp, waarvan de naam weer afkomstig is van het Germaanse stamwoord apa (rivier, stroom)Maurits Gysseling (1975), 'Enkele Belgische leenwoorden in de toponymie', Naamkunde, jg. 7, online: met mogelijk een Germaanse toevoeging wisi- ('goed') of het Indo-Europese wis of weis ('stromen, wegstromen').
Eerste bewoning De omgeving moet al lange tijd bewoond zijn geweest. Er zijn in Weesp resten gevonden van nederzettingen uit de zesde eeuw voor Christus.VVV Weesp, Geschiedenis van Weesp, A.J. Zondergeld-Hamer In de Aetsveldsche polder ten zuiden van Weesp werd door de Stichting voor Bodemkartering uit Wageningen een vindplaats ontdekt uit de Midden- en Late IJzertijd. Uit het onderzoek kwam de conclusie dat omstreeks 300-200 v.Chr de oevers aan de Vecht intensief werden bewoond.
Kasteel Tussen de 13e en de 17e eeuw was er een kasteel bij Weesp. Het kasteel lag aan de Vecht nabij het huidige Fort bij Uitermeer. Vermoedelijk werd het kasteel 'Huis ten Bosch' in het midden van de dertiende eeuw gebouwd in opdracht van Egbertus van Amstel, een van de heren van Amstel. Het hield stand tot de inval van de Fransen in 1672, toen het tot op de fundamenten werd gesloopt. De restanten van dit kasteel onder het maaiveld zijn in 2022 bij archeologisch onderzoek onderzocht.Erfgoed van de Week - Het verdwenen kasteel van Weesp, www.amsterdam.nl; 31 maart 2022
Geschiedenis Voor 1355 had Weesp al een aarden en houten omwalling. Op 20 mei 1355 verleende Willem van Beieren, de graaf van Holland, stadsrechten aan Weesp. De stad lag namelijk strategisch aan de grens tussen het machtsgebied van de graven van Holland en de bisschop van Utrecht. De stad kreeg met de stadsrechten het recht (en de plicht) om stadsmuren te bouwen. De noodzaak bleek al het volgend jaar, toen troepen van de bisschop van Utrecht huishielden in Weesp.
Behalve een eigen bestuur en rechtspraak werd het poorterrecht ingevoerd, dat noodzakelijk was voor de bewoners die een eigen beroep of bedrijf wensten uit te oefenen. Door het verlenen van deze stadsrechten en uitbreidingen daarop door Albrecht van Beieren en keizer Karel V, werd Weesp een welvarende stad. Er vestigden zich onder meer bierbrouwers uit Amsterdam vanwege het schone Vechtwater.
Eind 15e eeuw viel het stadje in handen van de troepen van Gelre, die het gebruikten als uitvalsbasis voor plundertochten in Amsterdam. Dat maakte het noodzakelijk, dat de stad zich beter kon verdedigen en vanaf 1517 werden er stenen stadsmuren gebouwd.
Na de Franse belegering in 1672 werd de verdediging van Weesp flink uitgebreid met vier bastions (oud-Nederlands vestingstelselstijl), waarvan twee op de Ossenmarkt, het door het graven van een gracht ontstane eiland in de Vecht. De vesting werd echter nooit voltooid. De overige vier bastions die in het ontwerpplan zaten werden niet gebouwd, waarschijnlijk door geldgebrek. Twee singels markeren de plaats waar deze bastions zouden komen.
In september 1787 trokken diverse Pruisische divisies Nederland binnen. De veldtocht verliep voorspoedig en in de nacht van 22 op 23 september viel de Pruisische bevelhebber Von Kalkreuth Weesp aan.Weesp, 650 jaar stad van Ide Kemperman-Wilke en Aukje Zondergeld-Hamer, p.57 De aanval mislukte in de duisternis en de regen. De kanonnen ter ondersteuning van de Pruisische aanval konden door de modderige wegen niet worden aangevoerd, waar het geschut op de bastions van Weesp geen last van had. De kanonnen vuurden op de aanvallers en toen de sluizen werden geopend om het land onder water te zetten, trokken de Pruisen zich terug.
De vesting met het Torenfort aan de Ossenmarkt en de in de omgeving liggende forten maakten deel uit van de Hollandse Waterlinie en later ook van de Stelling van Amsterdam. Ten oosten van Weesp ligt het Fort bij Uitermeer, ten zuidoosten het Fort bij Hinderdam en ten noorden de vestingstad Muiden.
In 1851 verplaatste Coenraad Johannes van Houten de productie van zijn cacaofabriek vanuit Leiden naar Weesp. Hij vestigde zich in een leegstaande stoomfabriek en ontwikkelde daar het fameuze Van Houten-cacaopoeder. Dit revolutionaire product, gecombineerd met innovatieve marketing, maakte Weesp wereldwijd bekend als “cacaostad”. De fabriek trok arbeiders aan en zorgde voor een tweede industrialisatiegolf naast bestaande bedrijven in metaal, wagenbouw en voedingsmiddelen.
Tussen 1874 en 1876 werd de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort aangelegd, met een station in Weesp. Dit verbeterde de verbindingen met Amsterdam en het Gooi enorm en stimuleerde de economische groei. Het inwonersaantal steeg explosief: van circa 3.617 in 1880 naar ongeveer 6.683 in 1900. De stad bleef echter compact binnen de oude vestingwallen, wat leidde tot hoge bevolkingsdichtheid.
Een zwarte bladzijde in de geschiedenis was de treinramp bij Weesp op vrijdag 13 september 1918. Nabij de brug over het Merwedekanaal (het latere Amsterdam-Rijnkanaal) raakte een trein van het spoor na hevige regenval, doordat een deel van de spoordijk verzakte en instortte. De trein gleed van de dijk af. Bij dit ongeval kwamen 41 mensen om het leven en raakten 42 personen gewond. Het bleef tot de treinramp bij Harmelen in 1962 de dodelijkste spoorwegramp in Nederland. In 1952 was er een kleiner treinongeval bij Weesp, wat twee levens kostte.
In de eerste decennia van de 20e eeuw bleef Weesp een industriestad met Van Houten als belangrijkste werkgever. Na de Tweede Wereldoorlog (waarin de stad relatief gespaard bleef van zware bombardementen) volgde een periode van wederopbouw en uitbreiding. Traditionele industrieën verdwenen geleidelijk of verhuisden; de Van Houten-fabriek sloot uiteindelijk haar deuren in de jaren zestig.
Op 3 april 1968 werd Weesp getroffen door een grote stadsbrand. In totaal werden 13 panden verwoest, waaronder de Gereformeerde Kerk.
In de tweede helft van de 20e eeuw transformeerde Weesp van industriestad naar forensenplaats voor Amsterdam. In 1966 werd een deel van de opgeheven gemeente Weesperkarspel bij Weesp gevoegd. De stad breidde uit met nieuwe wijken, terwijl het historische centrum werd gerestaureerd en beschermd.
Bereikbaarheid Vanaf het begin was Weesp bereikbaar via de Vecht vanuit Utrecht en Muiden. In 1639 kreeg Weesp een verbinding per trekschuit met Amsterdam, na de aanleg van de Weespertrekvaart. Voordien ging al dit verkeer via de Vecht en de Zuiderzee. Naast het personenvervoer was ook het transport van schoon drinkwater uit de Vecht met waterschepen naar Amsterdam van belang. Weesp werd ook per trein bereikbaar met de ingebruikname van de spoorlijn Amsterdam - Hilversum in 1874, met de opening van het Station Weesp.De dorstige geschiedenis van Weesp en Amsterdam, www.amsterdam.nl; 2 maart 2022
Stadsbeeld thumb|De Weesper binnenstad aan het Smal Weesp. thumb|Molen 't Haantje
Bezienswaardigheden Weesp heeft een historische binnenstad met: Ruim 200 rijksmonumenten, zie de lijst van rijksmonumenten in Weesp. Een beschermd stadsgezicht. Vestingwerken, o.a. het torenfort aan de Ossenmarkt uit 1861 en wallen uit de zeventiende eeuw. De gotische Grote of Sint Laurenskerk (1462) met een Bätzorgel uit 1823. Het neoclassicistische stadhuis van Weesp, gebouwd in 1772-1776 door Jacob Otten Husly, huisvest het gemeentemuseum met o.a. Weesper porselein. De rooms-katholieke Sint-Laurentiuskerk uit 1876. In Weesp hebben van oudsher vele molens gestaan, hiervan zijn er drie nog aanwezig: de Vriendschap, de Eendragt en 't Haantje.
In Weesp zijn diverse zie beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte. Verder heeft de stad ook een theater, genaamd de City of Wesopa. Ook heeft Weesp enkele oorlogsmonumenten.
Aetsveld Ten zuiden van de Gooilandseweg is in de jaren tachtig een nieuwbouwwijk Aetsveld verrezen in de Over en Binnen Aetsveldsepolder. Dit gebied behoorde tot 1966 toe aan de voormalige gemeente Weesperkarspel. De wijk bestaat voornamelijk uit laagbouw. Ook zijn er een aantal voorzieningen zoals een supermarkt, snackbar en een sporthal. De wijk heeft maar één ontsluitingsweg, de G.J. Wiefferingdreef die van west naar oost met een halve cirkel door de wijk loopt.
Weespersluis Aan de noordkant van Weesp, tegen de grens met Gooise Meren, ligt de Bloemendalerpolder, een veenweidegebied. In deze polder komt de nieuwe buurtschap Weespersluis, waarvan de bouw in 2017 is begonnen.
Industrieterrein Noord Aan de noordwestkant van Weesp tussen tussen de Weesperbrug en de spoorbrug Weesp, aan de oostzijde van het Amsterdam-Rijnkanaal bevindt zich het circa 70 hectare grote industrieterrein Noord.
Leeuwenveld Aan de achterkant (noordzijde) van het station wordt in vier fasen het uitbreidingsplan Leeuwenveld gerealiseerd. Sinds 1997 is Leeuwenveld 1 bewoonbaar. Van Leeuwenveld 2 zijn de woningen in 2009/2012 opgeleverd en bewoond.
Economie Weesp kende een belangrijke stedelijke nijverheid, waarin bierbrouwerijen en jeneverstokerijen eeuwenlang een rol speelden. De lokale economie kreeg in 1850 een belangrijke impuls door de vestiging van chocoladefabriek Van Houten.
Verkeer en vervoer thumb|Een Sprinter op de spoorbrug over de Vecht, nabij station Weesp. De belangrijkste doorgaande verkeersweg is de Gooilandseweg, onderdeel van de Provinciale weg N236. Aan de westkant, over de Weesperbrug naar Driemond, in de gemeente Amsterdam, heet de N236 simpelweg "Provincialeweg" en sluit bij het Gaasperpark aan op de Rijksweg A9 (afslag Weesp). Aan de oostkant gaat de Gooilandseweg over de Vechtbrug Uitermeer. Verder zuidoostelijk, in de gemeente Wijdemeren, bij de Ankeveense Plassen en 's-Graveland, wordt dit de Loodijk.