thumb|250px|Paleis Noordeinde, vanaf 1984 het werkpaleis van het staatshoofd (tot 30 april 2013 van koningin Beatrix, daarna van koning Willem-Alexander) thumb|250px|De Nederlandse hofhouding in actie op Prinsjesdag De Dienst van het Koninklijk Huis is de formele aanduiding van de hofhouding van de Nederlandse Koning. De dienst telde in 2018 circa 300 medewerkers,Website van het Koninklijk Huis, onderdeel Dienst van het Koninklijk Huis. Gearchiveerd op 30 maart 2023. verdeeld over het civiele en het militaire huis. Zij zijn werkzaam in Den Haag, Wassenaar, Amsterdam, Apeldoorn en Baarn.Afdeling Personeel en organisatie van de Dienst van het Koninklijk Huis. Gearchiveerd op 30 maart 2023. De hofhouding is de kern van deze dienst en bestaat uit ongeveer 40 medewerkers.Hofhouding Willem-Alexander, datavisualisatie NOS

Algemeen In de Nederlandse Grondwet van 1848 werd in artikel 25 bepaald: "De Koning richt zijn Huis naar eigen goedvinden in". Bij de grondwetsherziening van 1983 werd deze tekst aangepast tot de huidige tekst, nu als artikel 41: "De Koning richt, met inachtneming van het openbaar belang, zijn Huis in." Hierdoor is de Dienst van het Koninklijk Huis, voor zover nodig, onder de ministeriële verantwoordelijkheid gebracht.Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden, zie artikel 41. Gearchiveerd op 21 mei 2023.Troonswisseling 30 april 2013, paragraaf 'Hofhouding', website van de RijksoverheidHet Civiele Huis en het Militaire Huis, website van het Koninklijk Huis

De Dienst van het Koninklijk Huis bestaat uit een Civiel Huis en een Militair Huis, die verderop nader worden beschreven. De drie hoogste functionarissen zijn de grootmeester, de grootmeesteres en de chef van het Militaire Huis. Zij en andere hoge leden van het hof voerden vroeger de titel grootofficier van het Koninklijk Huis. Ook is er nog de honoraire hofhouding, die bestaat uit oud-leden van de hofhouding. Zij kunnen, indien nodig, worden ingeschakeld voor assistentie bij grote evenementen.Remco Meijer, Aan het hof, de monarchie onder Beatrix, Ooievaar, Amsterdam 2000³, p. 13 e.v.

De Dienst van het Koninklijk Huis werkt zeer nauw samen met de zogeheten bevriende diensten: het Kabinet van de Koning, de Rijksvoorlichtingsdienst, de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging, de Nationale Politie en de Koninklijke Marechaussee. Laatstgenoemde partijen verrichten onder mandaat van de AIVD ook de veiligheidsonderzoeken voor de vertrouwensfuncties aan het hof.Website AIVD: informatie over veiligheidsonderzoeken, zie mandaathoudersJaarverslag AIVD 2017, zie pag. 18 voor de mandaathouders bij veiligheidsonderzoeken (PDF)

Over de wijze waarop de koning bij de inrichting van zijn Huis het openbaar belang in acht neemt (artikel 41) is de minister-president verantwoordelijk, omdat deze volgens artikel 42 ministeriële verantwoordelijkheid draagt voor het handelen van de Koning. Verder is in artikel 68 nog de informatieplicht van de minister aan het parlement geregeld. Op verzoek van premier Rutte heeft de Raad van State in 2016 verduidelijking uitgebracht over de precieze betekenis van artikel 41 van de Grondwet.Samenvatting voorlichting over de inrichting Huis van de Koning en de ministeriële verantwoordelijkheid, Raad van State, 20 september 2016 Het advies werd door de premier ingewonnen na kamervragen over de kosten van restauratie van de Gouden Koets en de onderhoudskosten van de Groene Draeck.

De kosten van het Koninklijk Huis worden in Nederland door de staat gedragen. De Wet Financieel Statuut van het Koninklijk Huis (WFSKH) en begrotingshoofdstuk I van de Rijksbegroting geven invulling aan het wettelijk kader.Financiën Koninklijk Huis op de website van het Koninklijk Huis. Gearchiveerd op 9 februari 2023.Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis

Na een discussie over de transparantie aangaande de kosten van de Nederlandse monarchie, zijn zowel het kabinet als het Koninklijk Huis deze kosten steeds beter inzichtelijk gaan maken. Zo is op de website van het Koninklijk Huis de 'Begroting van de Koning' tegenwoordig grafisch weergegeven.Financiën van het Koninklijk Huis, op de website van het Koninklijk Huis. Gearchiveerd op 9 februari 2023. Deze begroting beliep voor 2018 structureel € 42,3 miljoen. Andere begrotingen in relatie tot het koningschap (binnen de Rijksbegroting) beliepen structureel € 17,1 miljoen.Voorbereiding Rijksbegroting 2018, Onderdeel I: De Koning, op de website van de Rijksoverheid

De reorganisatie van het hof Met het oog op de troonsbestijging van prinses Beatrix werd in 1973 ter verbetering van de organisatie van de hofhouding advies gevraagd aan Carel van Schelle. Er werd een commissie geformeerd die genoemd werd naar haar voorzitter, dr. Herman van Roijen. Derde lid van deze commissie werd de toenmalige grootmeester, Jan baron van Lynden. Deze commissie adviseerde de hofhouding om te vormen tot een kleine functionele organisatie, die niet meer horizontaal, maar piramidaal georganiseerd was. Concrete punten waren onder meer:

De bestaande autonomie van de verschillende departementen van het hof vervangen door een centrale leiding van de grootmeester. Het aantal functies en rangen aan het hof te beperken om een plattere organisatiestructuur te krijgen. Benoemingen voor het leven van "gedienstige, maar onderbetaalde" adelRemco Meijer, Aan het hof, de monarchie onder Beatrix, Ooievaar, Amsterdam 2000³, p. 24 te vervangen door gedetacheerde professionals vanuit andere overheidsdiensten. Integratie van het Militaire Huis in de hofhouding. Instelling van de nieuwe functie van Algemeen Secretaris ter coördinering van de afzonderlijke secretariaten van leden van het Koninklijk Huis. Voorlichting overlaten aan een medewerker van de Rijksvoorlichtingsdienst, in overleg met de Algemeen Secretaris. De instelling van wisselende projectgroepjes, samengesteld al naargelang de aard van het evenement dat voorbereid en uitgevoerd moet worden.

Van Schelle werd vervolgens in 1975 benoemd tot grootofficier in buitengewone dienst om de bovengenoemde adviezen ten uitvoer te brengen. Eerst deed hij dit aan de zijde van de zittende grootmeester Van Lynden, die hij in 1978 in die functie opvolgde. Ondertussen was het plan voor de reorganisatie uitgelekt naar NRC Handelsblad, waarin de bestaande hofhouding onder koningin Juliana omschreven werd als een "liefelijke chaos".Remco Meijer, Aan het hof, de monarchie onder Beatrix, Ooievaar, Amsterdam 2000³, p. 23-27

De grootmeester

Zowel de hofhouding als de Dienst van het Koninklijk Huis staan onder leiding van de grootmeester. Hij heeft de dagelijkse leiding over de hoforganisatie en coördineert de voorbereiding en uitvoering van buitenlandse bezoeken, waaronder staatsbezoeken, alsmede van de andere grote evenementen aan het hof. Bovendien onderhoudt hij de contacten met de buitenlandse ambassadeurs en met de andere Europese hoven. Niet zelden was de grootmeester een voormalig diplomaat. Zijn plaatsvervanger binnen het hof is de chef van het Militaire Huis.

Rond 1870 waren er nog zes grootmeesters aan het hof, zij het niet allemaal in actieve dienst. Na het overlijden van koning Willem III in 1890 nam hun aantal langzaam af, totdat er één overbleef. De invulling van zijn taak wisselde nogal. Onder koningin Juliana stond de grootmeester in de praktijk op vrijwel gelijke hoogte met de hoofden van de verschillende hofdepartementen. Na de reorganisatie van de hofhouding door koningin Beatrix kreeg de grootmeester zijn huidige centrale, coördinerende rol, die vaak wordt vergeleken met die van een secretaris-generaal op een ministerie.Remco Meijer, Aan het hof, de monarchie onder Beatrix, Ooievaar, Amsterdam 2000³, p. 31 e.v.

Grootmeesters onder koningin Beatrix: 1978 - 1981: mr. Carel (C.J.) van Schelle 1982 - 1986: mr. Hans (P.J.H.) Jonkman 1986 - 1998: mr. Floor (F.W.) Kist 1998 - 2002: drs. Lambert Veenendaal 2002 - 2006: mr. Pim (P.W.) Waldeck 2006 - 2008: Ed Kronenburg 2008 - 2013: Marco Hennis

Grootmeester onder koning Willem-Alexander: 2013 - 2015: Marco Hennis 2015 - 2019: drs. Jan Versteeg 2019 - heden: Chris Breedveld

Het Militaire Huis thumb|250px|Generaal Karel van der Heijden (1826-1900) was adjudant van de koning en draagt de daarbij behorende nestels Het Militaire Huis van de Koning is de verzamelnaam voor alle militaire medewerkers van de hofhouding en omvat de chef, adjudanten en ordonnansofficieren.

Hoofd van het Militaire Huis is de chef van het Militaire Huis, een hoge militair die aanvankelijk de rang van luitenant-generaal of viceadmiraal had, maar sinds 1 januari 2009 de rang van generaal-majoor of schout-bij-nacht heeft. Hij is onder meer verantwoordelijk voor het militaire ceremonieel aan het hof en het onderhouden van de niet-politieke contacten met het ministerie van Defensie.

Als adjudant-generaal geeft de chef van het Militaire Huis formeel leiding aan acht adjudanten. Dit zijn militairen met de rang van luitenant-kolonel, die onder meer de openbare optredens van de leden van het Koninklijk Huis voorbereiden en de uitvoering van grote evenementen ondersteunen. Vroeger hadden ook andere leden van het Koninklijk Huis eigen adjudanten, maar tegenwoordig zijn alle adjudanten "van de koning".

De adjudanten zijn herkenbaar aan een goudkleurige nestel (gevlochten koorden) op de rechterschouder van hun uniform en de gekroonde letter W.A. van Willem-Alexander op hun revers. De adjudanten zijn afkomstig uit de koninklijke marine, de koninklijke land- of luchtmacht of de koninklijke marechaussee en worden voor drie jaar aan het hof gedetacheerd.

Na zijn vertrek kan een adjudant door de koning benoemd worden tot adjudant in buitengewone dienst, wat inhoudt dat hij of zij in bijzondere omstandigheden tijdelijk kan worden teruggeroepen.

In 1991 herstelde koningin Beatrix een oude traditie, toen zij voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog weer ordonnansofficieren aanstelde. Het gaat hierbij om militairen die aan het hof werkzaam zijn, zoals de secretaris van het Militaire Huis, maar die geen adjudant zijn. De ordonnansofficieren zijn herkenbaar aan een zilveren nestel op de rechterschouder (bij de Koninklijke Marechaussee worden zilveren nestels op de linkerschouder gedragen).

Vroeger fungeerden ordonnansofficieren als boodschappers voor de adjudanten en gingen ze gekleed in een uniform dat onder meer bestond uit een donkergroene attila en een kleine kolbak van otterbont.

Chefs van het Militaire Huis onder koningin Beatrix: 1976 - 1981: viceadmiraal Eric (E.) Roest 1981 - 1985: luitenant-kolonel Z.A. van Soest 1986 - 1989: luitenant-generaal Bob (T.J.) de Geus 1989 - 1995: viceadmiraal Carl (C.H.E.) Brainich von Brainich Felth 1995 - 2001: luitenant-generaal John (J.F.G.A.M.) Maas 2001 - 2009: luitenant-generaal André (A.J.G.M.) Blomjous 2009 - 2013: generaal-majoor Henk (H.) Morsink

Chefs van het Militaire Huis onder koning Willem-Alexander: 2013 - 2014: generaal-majoor Henk (H.) Morsink 2014 - 2017: generaal-majoor Hans (J.A.) van der Louw 2018 - heden: schout-bij-nacht Ludger (L.) Brummelaar

Het Civiele Huis Het Civiele Huis is de verzamelnaam voor alle niet-militaire medewerkers van de hofhouding en omvat meerdere bureaus met hoofden en hofpersoneel, de grootmeesteres, hofdames, kamerheren en diverse adviseurs.

De bureaus Onder het Civiele Huis vallen de volgende bureaus: