Theo A. van Hengel (Surakarta, 27 oktober 1875 – Velp, 25 januari 1939)Gepens. kapitein ter zee Th. A. van Hengel †, Het Vaderland, 25 januari 1939. was een Nederlands marineofficier. Hij is, samen met Rudolf Spengler, vooral bekend van zijn werk aan de rotormachine, dat uiteindelijk leidde tot de uitvinding van de Duitse codeermachine Enigma.Karl de Leeuw & Jan Bergstra, The History of Information Security: A Comprehensive Handbook. Amsterdam: Elsevier, 2007, pagina 388-389.

Loopbaan Van Hengel begon zijn loopbaan bij de marine op 1 september 1891 aan het Koninklijk Instituut voor de Marine als adelborst der derde klasse, samen met onder andere Spengler.Marine en Leger, Leeuwarder Courant, 2 juli 1891. In 1893 werden zij beiden adelborst der tweede klasseDe Mail, Java-bode, 22 augustus 1893. en in 1894 adelborst der eerste klasseZee- en landmacht, Algemeen Handelsblad, 22 juli 1894 (nu gelijk aan luitenant ter zee der derde klasse). Op 3 september 1895 werden ze samen geplaatst op Hr.Ms. Van SpeijkBinnenland, Rotterdams Nieuwsblad, 10 augustus 1895, een schip uit de Atjehklasse. Dit schip vertrok dat jaar naar Nederlands-IndiëDe Mail, Java-bode, 4 oktober 1895.. Met dit schip kwamen ze in 1896 ook weer terug in Nederland, maar Van Hengel vertrok in september 1897 weer terug naar Batavia.Verwacht wordende Passagiers, Sumatra-Courant, 28 oktober 1897.

Bij Koninklijk Besluit van 29 juli 1899 werd hij per 2 augustus van dat jaar bevorderd tot luitenant ter zee der tweede klasse.Land- en zeemacht, De Tijd, 6 augustus 1899.

In Nederlands-Indië diende Van Hengel onder andere op Hr.Ms. KoeteiMarine departement, Het nieuws voor den dag voor Nederlandsch-Indië, 7 november 1900., Hr.Ms. Tromp, In 1916 keerde Van Hengel met zijn gezin terug naar Nederland.Passagiers, Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië, 20 december 1916.. In 1901 keerde Van Hengel terug naar Nederland.Departement van Marine, De Telegraaf, 15 maart 1901. Hier diende hij onder andere op Hr.Ms. NautilusUit de Staats-Courant, Het nieuws van den dag, 13 maart 1902., Hr.Ms. BuffelUit de Staats-Courant, Het nieuws van den dag, 15 september 1902. en Hr.Ms. Kortenaer, waarmee hij eind 1903 naar de Nederlandse koloniën in West-Indië vertrok.Marine en leger, Het nieuws van den dag, 9 oktober 1903.

Per 1 september 1906 werd Van Hengel inspecteur der politie op het Koninklijk Instituut voor de Marine.Zee- en landmacht. Uit de Staats-Courant, Algemeen Handelsblad, 25 juli 1906. Hierna was hij onder andere commandant van Hr.Ms. Batok.Zee- en landmacht, Algemeen Handelsblad, 9 maart 1910. Op 1 november 1910 werd hij bevorderd tot luitenant ter zee der eerste klasse.Uit de Staatscourant, De Tijd, 14 oktober 1910. In 1912 werd hij adjudant van schout-bij-nacht F. Pinke, de commandant van de zeemacht in Nederlands-Indië.Officieele berichten, Het nieuws van den dag voor Nederlandsch-Indië, 22 februari 1912. Eind 1916 keerde hij terug naar Nederland.Marine departement, Bataviaasch nieuwsblad, 24 oktober 1916. In deze laatste periode werkt hij samen met Spengler aan de rotormachine (zie hieronder).

In 1919 werd Van Hengel bevorderd tot kapitein-luitenant ter zee.Uit de Staatscourant, Algemeen Handelsblad, 13 september 1919. Hierna was hij commandant van Hr.Ms. MedusaPlaatsingen, enz., De Telegraaf, 15 juni 1920., Hr.Ms. ZeelandHr.Ms. Zeeland, Algemeen Handelsblad, 19 oktober 1920. en de adspirantenschool in Dordrecht.Marine en Leger, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 8 juni 1921. Na bevordering tot kapitein-ter-zee in 1923Land- en Zeemacht, De Tijd, 1 augustus 1923., werd hij commandant van Hr.Ms. TrompLeger en Vloot, Middelbursche Courant, 30 augustus 1923. Op 30 april 1925 werd Van Hengel benoemd tot commandant van het Koninklijk Instituut voor de Marine te Den Helder, waarna hij op 30 maart 1927 met pensioen ging.Inventaris van de archieven van het Koninklijk Instituut voor de Marine, 1829-1987, nummer archiefinventaris 2.13.157, Nationaal Archief.

Na zijn pensionering bij de marine werd Van Hengel administrateur bij het AKU pensioenfonds in Ede.G. Platje, "De Enigma, een Nederlandse uitvinding". Marineblad, maart 2005, pagina 90-96. Op 25 januari 1939 stierf hij in het nabijgelegen Velp op 63-jarige leeftijd.

Tijdens zijn loopbaan ontving Van Hengel onder andere het Ereteken voor Belangrijke Krijgsbedrijven met de gespen Atjeh 1896-1900 en Atjeh 1901-1905. Bovendien werd hij op 30 augustus 1926 benoemd tot officier in de Orde van Oranje-Nassau met de zwaarden.Onderscheidingen, Algemeen Handelsblad, 30 augustus 1926.

Uitvinding van de rotormachine

Vanwege het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en het schenden van Nederlandse neutraliteit in Nederlands-Indië door Duitsland, Japan en het Verenigd Koninkrijk, hadden Nederlandse schepen aldaar steeds meer de behoefte hun strategische boodschappen te versleutelen. Van Hengel en Spengler bedachten een rotormachine, die uiteindelijk door luitenant-ter-zee van de technische dienst W.K. Maurits werd gebouwd. Het prototype werd in de zomer van 1915 aan bood van het aanwezige vlaggenschip Hr.Ms. De Zeven Provinciën getest. Pas na de oorlog werd besloten of er een patent voor mocht worden ingediend. Dit getouwtrek duurde vanaf maart 1919, tot op 29 november 1919 het Ministerie toestemming gaf om een patent in te laten dienen door NV Vereenigde Octrooibureaux. Op 7 oktober van dat jaar had Hugo Alexander Koch (een zwager van een partner van de NV) echter al zijn patent ingediend. Na een jarenlange rechtszaak werden Van Hengel en Spengler in het ongelijk gesteld en lieten ze de zaak rusten.

Uiteindelijk leidde de uitvinding van de rotormachine tot de uitvinding van de Duitse codeermachine Enigma.

Erkenning Op 30 maart 1919 werden Van Hengel en Spengler door de Minister van Marine officieel bedankt voor het ontwerpen van een "schrijfmachine met molenschrift". Door het verlies van de rechtszaak werd lange tijd gedacht dat Koch de uitvinder van de rotormachine was, tot onderzoek in 2003 uitwees dat zijn patentaanvraag een Duitse vertaling was van die van Van Hengel en Spengler. In 2013 noemde de Koninklijke Marine een innovatieprijs naar de twee marineofficieren.Marine daagt innovatieve studenten uit, Defensie, 12 juli 2013.

Privéleven Van Hengel trouwde op 23 juli 1906 met Tine van Enst in Doetinchem.Familibericht, Het Nieuws van den Dag, 27 juli 1906. Zij kregen twee kinderen.

Categorie:Nederlands marineofficier Categorie:Nederlands uitvinder