Een staatscommissie is binnen het Nederlandse staatsrecht een ad-hocadviesorgaan dat door de Kroon is ingesteld, en grotendeels uit niet-ambtenaren bestaat.De functie van staatscommissies voor grondwetsherziening, Ministerie van Binnenlandse Zaken en KoninkrijksrelatiesToon Kerkhoff & Joshua Martina, Beleid en Maatschappij 2015 (42) 2: "Advies aan de regering: staatscommissies in Nederland tussen 1814 en 1970" doi: 10.5553/BenM/138900692015042002002 Het Koninklijk Besluit waarbij de staatscommissie is ingesteld beschrijft als enige de functieomschrijving van de staatscommissie in kwestie.
In het verleden bestonden zij veelal uit (ex-)politici en academici, al waren er voldoende uitzonderingen daarop (bijvoorbeeld met alleen politici, of met leden 'uit de praktijk'). Opvallend is dat de door het kabinet-Balkenende IV ingestelde Staatscommissie-Thomassen (vrijwel) uitsluitend uit wetenschappers bestond. Het instrument staatscommissie wordt vaak gebruikt voorafgaand aan een grondwetsherziening.
Voor wat betreft grondwetgerelateerde vraagstukken verschilden de resultaten van de werkzaamheden van de diverse commissies nogal. De voorstellen van de Staatscommissie-Thorbecke werden grotendeels overgenomen en korte tijd later tot wet verheven. In 1917 leidden de adviezen van twee commissies tot een beperkte, maar wel zeer belangrijke Grondwetsherziening. Bij de - overigens niet unanieme - aanbevelingen die de Staatscommissie-Cals/Donner (1967-1971) deed, was dat echter veel minder het geval. Feitelijk zijn alle adviezen sinds 1917 over staatkundige vernieuwing, zoals over invoering van een referendum, een andere wijze van grondwetsherziening, de positie van de Eerste Kamer of een gekozen formateur, zonder resultaat gebleven. Dat was (vooralsnog) ook het geval met adviezen van de Commissie-De Koning (1991) en van de Nationale conventie (2006, formeel geen staatscommissie).
Overzicht staatscommissies (chronologisch, niet uitputtend) Naam commissie Voorzitter Overige leden Onderwerp PeriodeKoninklijk BesluitRapport OpmerkingenBronnenWikidataStaatscommissie-Repelaer van Drielherziening van regelingen met betrekking tot het almaar groeiende ambtenarenapparaat1818-?01-08-1818, Litt. F.FDit was een geheime staatscommissieHet herinvoeren van bepalingen rond huiszittende armen1822-?03-01-1822 no.36Nederlandsche Staatscourant 24-03-1826Staatscommissie-RoëllWillem Frederik Röell Het onderzoeken van de toestand van de landbouw, met betrekking tot de prijs van granen, te onderzoeken1822-182407-03-1822Staatscommissie inzake het hoger onderwijso.a. Donker Curtius van TienhovenHoger onderwijsrond 1828Staatscommissie ter beraming van een ontwerp van afscheiding van Nederland en België onder dezelfde dynastieo.a. Donker Curtius van Tienhovenberaming van een ontwerp van afscheiding van Nederland en België onder dezelfde dynastie1830Staatscommissie omtrent de reclames ten aanzien der abuizen, die zich in kadastrale werkzaamheden voordoenAnton Joseph Lambert Borreto.a. Cats, de la Court, de Jonge, van Lynden van Hemmen, van Nes van Meerkerkreclames ten aanzien der abuizen, die zich in kadastrale werkzaamheden voordoen1833-?Staatscommissie ter overweging van de vraag in hoeverre er termen aanwezig zijn om ook in dit Rijk ijzeren spoorwegen tot stand te brengeno.a. Van Rijckevorsel, RochussenDe vraag in hoeverre er termen aanwezig zijn om ook in dit Rijk ijzeren spoorwegen tot stand te brengen1836-?Staatscommissie tot onderzoek der vroegere ontwerpen ter afleiding der rivierwateren en voorkoming van overstroomingeno.a. Donker Curtius van Tienhovenvroegere ontwerpen ter afleiding der rivierwateren en voorkoming van overstroomingen1837Staatscommissie inzake de financiële gevolgen van de overeenkomst met Belgiëo.a. Van Asch van Wijck, Van de PollFinanciële gevolgen van de overeenkomst met België1839 - 1841Staatscommissie tot onderzoek van de rekening der koloniale remiseso.a. Van Asch van Wijckonderzoek van de rekening van de koloniale remises1841Mogelijk dezelfde commissie als die uit 1842, 1844Staatscommissie herziening strafrecht en rechtspleging van land- en zeemachto.a. Nedermeyer van Rosenthalherziening strafrecht en rechtspleging van land- en zeemacht1841-?Staatscommissie tot onderzoek van de rekening der koloniale remiseso.a. Van Panhuysonderzoek van de rekening van de koloniale remises1842Staatscommissie inzake pensionering der ambtenareno.a. Van Rechteren van Appelternpensionering van ambtenaren1842-?Staatscommissie tot onderzoek van de rekening der koloniale remiseso.a. Van Panhuys, Van Rappardonderzoek van de rekening van de koloniale remises1844Staatscommissie tot onderzoek van de rekening der koloniale remiseso.a. De Manonderzoek van de rekening van de koloniale remises1846 Grondwetscommissie-Thorbecke Johan Rudolph Thorbecke Grondwetsherziening van 1848 1848Staatscommissie herziening wetten en verordeningen betrekkelijk de geneeskundige staatsregeling en uitoefening der onderscheiden takken van geneeskundeo.a. Godefroiherziening wetten en verordeningen betrekkelijk de geneeskundige staatsregeling en uitoefening der onderscheiden takken van geneeskunde1848-?Staatscommissie voor de Indische delfstoffeno.a. Van RijckevorselIndische delfstoffen1850Staatscommissie jaarlijks onderzoek koloniale financiëno.a. Dirksjaarlijks onderzoek koloniale financiën1852Staatscommissie onderzoek koloniale remiseso.a. Lotsyonderzoek koloniale remises1853 Staatscommissie voor de Slavenemancipatie Jean Chrétien Baud Bosch Reitz, Brugmans, Esser, Fiers Smeding, Groen van Prinsterer, Heemskerk Bzn., Van Raders, Rijk Het doen van voorstellen voor de emancipatie van slaven in de Nederlandse koloniën 1853 - 1856Archiefbeschrijving Nationaal Archief van de Staatscommissie voor de SlavenemancipatieStaatscommissie voor de nieuwe rechterlijke organisatieFrederik van Rappardnieuwe rechterlijke organisatie1853-?Staatscommissie onderzoek koloniale remiseso.a. Lotsyonderzoek koloniale remises1854Staatscommissie onderzoek wetten omtrent de zeevisserijo.a. Gerrit de Vries AznWetten omtrent de zeevisserij1854-?Staatscommissie wijziging Wetboek van burgerlijke rechtsvorderingFrederik van Rappardwijziging Wetboek van burgerlijke rechtsvordering1854Staatscommissie over het tegengaan van de omloop van vreemde specerijen in ons lando.a. Van Rappardhet tegengaan van de omloop van vreemde specerijen in ons land1855Staatscommissie tot onderzoek van de zaken der Maatschappij van WeldadigheidFrederik van Rappardo.a. DirksMaatschappij van Weldadigheid1855 - 1859Staatscommissie onderzoek gevolgen aanleg Suezkanaalo.a. Van RijckevorselGevolgen van de aanleg van het Suezkanaal1856-?Staatscommissie onderzoek algemene rekeningen der koloniale remiseso.a. De Vries AznOnderzoek algemene rekeningen van de koloniale remises1864-1865Staatscommissie van advies inzake de verdeling van de lasten voor gewoon en buitengewoon onderhoud der zeeweringen van calamiteuze polders in ZeelandGerrit de Vries AznDe verdeling van de lasten voor gewoon en buitengewoon onderhoud der zeeweringen van calamiteuze polders in Zeeland1867-1869Staatscommissie-BootCornelis Hendrik Boudewijn Booto.a. Mutsaersherziening wetgeving eigendomsoverdracht van onroerende goederen, het hypotheekstelsel en notariaat1867-1870Staatscommissie onderzoek van bezwaren tegen de werking tot vorming der Nieuwe MerwedeGerrit de Vries AznBezwaren tegen de werking tot vorming van de Nieuwe Merwede1869-1870Staatscommissie over het plan tot indijken, droogmaken en in cultuur brengen van het zuidelijk deel der ZuiderzeeGerrit de Vries AznHet plan tot indijken, droogmaken en in cultuur brengen van het zuidelijk deel van de Zuiderzee1870-1872Staatscommissie voor de zamenstelling van een wetboek van strafrecht Johan de Wal W.F.G.L. François (1870-1872), A.A. de Pinto (secretaris), M.S. Pols, A.E.J. Modderman, G.J.Th. Beelaerts van Blokland (adjunct-secretaris 1871-), J.J. Loke (1872- verving François) Samenstellen van een ontwerp voor een nieuw Wetboek van Strafrecht 1870-1875 28 september 1870, no. 21 13 mei 1875 Ook bekend als 'Commissie De Wal' H.J. Smidt, Geschiedenis van het Wetboek van Strafrecht (deel 1), Haarlem: H.D. Tjeenk Willink 1891, p. 1Staatscommissie-StieltjesT.J. Stieltjes1873-18738 februari 1873 no.8Commissie tot onderzoek en beantwoording van eenige vraagpunten het Noordzeekanaal betreffendeStaatscommissie onderzoek naar de tegenwoordige toestand van het Zwolsche DiepGerrit de Vries AznDe toestand van het Zwolse Diep1878-1879Staatscommissie tot herziening van het Wetboek van KoophandelHerziening van het Wetboek van Koophandel1879-?22-11-1879 no.26in ieder geval tot 1882Staatscommissie vicarie-stichtingende voorbereiding van een wettelijke regeling van het onderwerp der vicarie-stichtingen1880-?28-02-1880 no.7in ieder geval tot 1882Staatscommissie tot herziening van het Burgerlijk WetboekJulius Jacobus van Meerbekeo.a. E.W. GuljéHerziening van het Burgerlijk Wetboek1880-?28-02-1880 no.8in ieder geval tot 1882Staatscommissie-KalffJacob KalffNotariële examens1880-? Staatscommissie-Heemskerk Jan Heemskerk Asser, Beelaerts van Blokland, Binkes, Buys, Cremers, Farncombe Sanders, Lintelo de Geer van Jutphaas, Van Naamen van Eemnes, Van Nispen tot Sevenaer, Röell, De Savornin Lohman, Van der Star, Tellegen, Verheyen, De Vries Azn. Grondwetsherziening van 1887, waaronder uitbreiding van het kiesrecht 1883 - 1884d:Q2351131Staatscommissie inzake de toestand van de landbouwo.a. BorretToestand van de landbouw1886 - 1890ook wel: "Landbouwcommissie"Staatscommissie-Bergansiuso.a. Reuthervoorbereiding van de dienstplichtwet1888-1890Staatscommissie inzake de werkliedenverzekering Io.a. Heydenrijckwerkliedenverzekering1881-1884Staatscommissie-Kappeyne van de CoppelloJan Kappeyne van de Coppelloo.a. Van Humalda van EysingaAdministratieve rechtspraak1891-189416-09-1891 no.14Q19930367Staatscommissie voor de Waterstaatswetgevingo.a. Gerrit de Vries Azn, mr. E. Fokkero.a. Schepel, Van Gelein Vitringa, Bosch van Rosenthal, Sandberg, Sijbenga, Wouda, Lovink, De Vos van Steenwijk, Scheltema, Van der Pot Bz., Rooseboom, Scheltema Jz., BongaertsWaterstaatwetgeving1892-?21-04-1892 no.4Bestond in ieder geval tot 2000. Opnieuw ingesteld per 1997Staatscommissie voor de herziening van het Indisch privaat- en strafrechto.a. du Mosch, Collard, van der Zwaan, Koster, Winkelman, Boekhoudt, Sonneveldherziening van het Indisch privaat- en strafrecht1892-?30-07-1892 no.36Bestond in ieder geval tot 1925Staatscommissie inzake de afsluiting en droogmaking van de Zuiderzee1892-?08-09-1892 no.21Nationaal Archief: Inventaris van een verzameling brochures, afkomstig uit de nalatenschap van de familie De Beaufort, (1827) 1863-1941 (1951). Archiefinventaris: 2.22.28Staatscommissie begrafenisfondsenLegerbeke, Dijkmans, MolengraaffWerking van begrafenisfondsen en levensverzekeringsbedrijf1892-18971892-04-04 no.20