Paus Pius XII, geboren als Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli (Rome, 2 maart 1876 – Castel Gandolfo, 9 oktober 1958), was een Italiaanse paus van 1939 tot aan zijn dood in 1958. Aan het begin van zijn pontificaat brak de Tweede Wereldoorlog uit en in de laatste jaren ervan dreigde het gevaar van de Koude Oorlog, die er enkele jaren later dan ook zou komen. Pius XII verbood katholieken om lid te worden van de Italiaanse Communistische Partij.
Theologisch belangrijk is zijn plechtige definitie van het dogma van Maria-Tenhemelopneming met ziel en lichaam in 1950.
Biografie In de beschrijving van zijn leven vóór het pausschap wordt zijn geboorte- en familienaam gebruikt: Eugenio Pacelli.
1876 – 18 mei 1917 thumb|150px|Eugenio als zesjarige Eugenio was de tweede zoon en het derde kind van Filippo Pacelli en Virginia Graziosi. De familie Pacelli was een van oorsprong eenvoudige familie afkomstig uit Onano. Aan hun betrokkenheid met het Vaticaan dankte zij echter de adellijke titel van markies, verleend door paus Pius IX aan Eugenio’s grootvader Marcantonio Pacelli. Deze was evenals Eugenio’s vader (en later ook zijn broer Francesco) als advocaat verbonden aan het Vaticaan. Ernesto Pacelli, een oom, was financieel adviseur van de opeenvolgende pausen Leo XIII, Pius X en Benedictus XV.
Na de lagere school vervolgde Eugenio zijn middelbare school aan het Liceo Ennio Quirini Visconti, een vroegere jezuïetenuniversiteit met de naam Collegio Romano.: A cross too heavy, Eugenio Pacelli, p. 134 Deze antiklerikale, publieke school was door zijn vader uitgekozen, omdat het onderwijs een goede opstap vormde voor een vervolgstudie rechten. Door zijn beide zoons hiernaartoe te sturen, hoopte Filippo dat beiden in zijn voetsporen zouden treden.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 7 Nadat hij in 1894 was afgestudeerd trok Eugenio zich in augustus 1894 enkele dagen terug in retraite bij de kanunniken van de Sint-Jan van Lateranen, waarna hij zijn ouders te kennen gaf naar het seminarie Collegio Capranica te willen,Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 9Man of Peace: Pope Pius XII, p. 6 het oudste seminarie van Rome. Via het seminarie volgde hij studies filosofie aan de Pauselijke Universiteit Gregoriana, theologie aan het Ateneo Pontifico di Sant’Apollinare en talen en geschiedenis aan de Università degli studi di Roma "La Sapienza". Vanwege zijn slechte gezondheid werd hem door paus Leo XIII dispensatie verleend om de priesterstudies niet vanuit het seminarie maar vanuit het ouderlijk huis te vervolgen.: A cross too heavy, Eugenio Pacelli, p. 137thumb|left|175px|Priester Eugenio Pacelli Op 2 april 1899 (eerste paasdag) werd Eugenio Pacelli tot priester gewijd door hulpbisschop Cassetta van Rome: A cross too heavy, Eugenio Pacelli, p. 137: Priesterwijdingen vonden normaal gesproken plaats op paaszaterdag in de Sint-Jan van Lateranen en op 3 april droeg hij zijn eerste mis op in de Borghesekapel van de Santa Maria Maggiore.Man of Peace: Pope Pius XII, p. 7 Na zijn wijding studeerde hij canoniek recht aan het Ateneo Pontifico di Sant’Apollinare.
In 1901 kwam Pacelli in dienst als minutant (redacteur) van de Sacra Congregatio pro Negotiis Ecclesiasticis Extraordinariis, een congregatie opgezet door paus Pius VII, op dat moment onder leiding van bisschop Pietro Gasparri. In dat jaar had hij ook zijn eerste buitenlandse reis gemaakt namens het Vaticaan: Pacelli was gevraagd een persoonlijke brief van de paus te overhandigen aan de nieuwe koning Eduard VII van het Verenigd Koninkrijk, na de dood van koningin Victoria.: A cross too heavy, p. 141 Pietro Gasparri had groot vertrouwen in Eugenio Pacelli en wees hem aan als assistent bij de codificatie van het kerkelijk recht, een opdracht die in 1917 werd voltooid.: A cross too heavy, p. 142 Ook werd Pacelli gevraagd een zogenaamd libro bianco ('wit boek') te schrijven, een boekwerk waarin de bezwaren van het Vaticaan tegen de Franse regering werden verzameld. Het schrijven van het witboek was een reactie op de scheiding van kerk en staat in 1905 in Frankrijk.: A cross too heavy, p. 143 thumb|150px|Ondertekening concordaat met Servië in 1914. Links Eugenio Pacelli
Een aanbod van de katholieke universiteit van Washington D.C. in 1908, waarbij hem de stoel Romeins recht werd aangeboden, werd door Pacelli niet geaccepteerd, mede op advies van paus Pius X en de kardinalen Merry del Val en Gasparri.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 27
In 1908 begeleidde Pacelli kardinaal Rafael Merry del Val op een reis naar Londen waar van 8 tot 13 september het Internationaal Eucharistisch Congres werd gehouden. Drie jaar later zou hij opnieuw naar Londen afreizen om daar op 22 juni 1911 de kroning van koning George V bij te wonen.
Op 7 maart 1911 werd Pacelli benoemd tot proprefect van de Sacra Congregatio pro Negotiis Ecclesiasticis Extraordinariis, gevolgd door zijn benoeming tot prefect van dezelfde Congregatie op 1 februari 1914.Catholic Hierarchy In die hoedanigheid werd hem gevraagd een opzet te maken voor een af te sluiten concordaat met Servië, dat op 24 juni 1914 – vier dagen voor de moordaanslag op aartshertog Frans Ferdinand van Oostenrijk – werd gesloten.: A cross too heavy, Eugenio Pacelli, p. 146-147: John Cornwell, schrijver van diverse werken over de rol van Pius XII tijdens de Tweede Wereldoorlog, zou betogen, dat dit concordaat een van de aanleidingen tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zou zijn.
Tijdens de jaren van de Eerste Wereldoorlog werd Pacelli betrokken bij de hulpcampagne die de paus had opgezet om families te informeren over het lot van hun ten strijde getrokken familieleden. In samenwerking met het Rode Kruis werden personen opgespoord en indien mogelijk ook gerepatrieerd.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 31
Op 12 april 1917 overleed de nuntius van Duitsland, aartsbisschop Giuseppe Aversa, die de nuntiatuur slechts vier maanden vervuld had. Op voordracht van Pietro Gasparri werd Pacelli voorgedragen als diens opvolger. De benoeming volgde op 20 april 1917, waarbij hij tevens aangesteld werd tot titulair aartsbisschop van Sardes. Op 13 mei 1917 werd Pacelli in aanwezigheid van zijn familie – met uitzondering van zijn vader Filippo, die enkele maanden daarvoor overleden was aan de Spaanse griep – door paus Benedictus XV zelf gewijd in de Sixtijnse Kapel. Giovanni Nasalli Rocca di Corneliano en Agostino Zampini waren de medewijdende bisschoppen.: Pastor Angelicus, 38 Na zijn wijding vertrok Pacelli op 18 mei naar München.: A cross too heavy, Eugenio Pacelli, p. 148
Pauselijk nuntius van Duitsland thumb|Eugenio Pacelli (midden) in 1917 na een audiëntie met keizer Wilhelm II Duitsland was voor het Vaticaan geen gemakkelijk land. Niet alleen staatkundig was het land niet een geheel, ook op religieus gebied bestonden er tussen de deelstaten grote verschillen: het overwegend katholieke Beieren versus het protestantse Pruisen. Nog geen 50 jaar eerder (1872-1879) had de Kulturkampf gewoed, een strijd van Pruisen tegen de interne vijand van Duitsland, namelijk de Katholieke Kerk.
Pacelli’s missie had twee hoofdpunten: het voorleggen van de vredesvoorstellen van paus Benedictus XV om zodoende een einde te maken aan de Eerste Wereldoorlog en de introductie van de nieuwe codex (canoniek rechtboek). Het laatste was alleen mogelijk wanneer er tussen de deelstaten en het Vaticaan concordaten tot stand gebracht zouden worden, hoewel gestreefd moest worden naar een centraal concordaat voor het gehele Duitse Rijk.
De vredesvoorstellen van paus Benedictus XV werden door de Duitse keizer lauw ontvangen. Als tegenbod stelde Wilhelm II aan Pacelli voor dat de paus zou optreden als bemiddelaar tussen de oorlogvoerende landen Oostenrijk-Hongarije en Italië, een voorstel dat van Italiaanse zijde niet aangemoedigd zou worden.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 38 Ook andere landen namen notitie van de voorstellen, maar elk land had zijn bedenkingen over de intenties van de paus. De Fransen meenden dat het voorstel ten gunste van de Centralen was, de Amerikanen waren van mening dat de paus zich niet moest inlaten met deze oorlog. Zij zouden pas tot vredesbesprekingen overgaan wanneer zij de voorwaarden konden voorschrijven.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 42 Uiteindelijk zou ook de Duitse Rijksdag niet akkoord gaan met de voorstellen, omdat de meerderheid meende dat de plannen ingegeven zouden zijn door de Engelsen en zouden leiden tot de totale ondergang van Duitsland. Bovendien waren de Duitsers van mening dat door de terugtrekking van Rusland uit de oorlog de overwinningskansen aanzienlijk toegenomen waren.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 43 thumb|175px|Pacelli vlak na het afsluiten van het concordaat met Pruisen Na een kort verblijf in Rome in maart 1918 keerde Pacelli terug naar München met de opdracht van kardinaal Gasparri om het vredesplan terzijde te schuiven en zich te gaan inzetten voor de oorlogsslachtoffers.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 44
De daaropvolgende maanden was Pacelli getuige van de snel veranderende politieke situatie in Duitsland. Anarchistische groeperingen, gesteund door de communisten, kwamen in opstand tegen de gevestigde orde en tegen het keizerlijk gezag. Deze interne verdeeldheid droeg bij tot de beëindiging van de Eerste Wereldoorlog en de omverwerping van de monarchie. De bepalingen in het vredesverdrag, dat uiteindelijk op 28 juni 1919 ondertekend zou worden, droegen niet bij aan de stabiliteit binnen de Duitse gebieden, aangezien Duitsland door het verdrag zwaar bestraft werd.
De woede van de anarchisten richtte zich ook op de pauselijke nuntius, die gezien werd als een buitenlandse spion.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 49 Diverse aanslagen op de nuntiatuur werden uitgevoerd en tijdens een inbraak in de nuntiatuur werd Pacelli zelf blootgesteld aan bedreiging.The Myth of Hitler’s Pope, p. 52 Protesten van zijn kant tegen de communistische Radenrepubliek werden beantwoord met het advies om de stad zo snel mogelijk te verlaten.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 50 In een verslag aan het Vaticaan liet hij zich uitermate negatief uit over de ontwikkelingen. Dit gewraakte rapport wordt door critici van Pacelli als bewijs aangevoerd voor diens antisemitische en anticommunistische gevoelens. Hierbij concentreren zij zich overigens slechts op een kort gedeelte uit het rapport.The Myth of Hitler’s Pope: met name John Cornwell concentreerde zich slechts op twee paragrafen uit een zes pagina’s tellend verslag; andere schrijvers namen deze bevindingen zonder meer over.
In 1920 leek de rust weer te keren. Eugenio Pacelli werd door paus Benedictus XV naar het Vaticaan ontboden, waar hij van de paus vernam dat de nuntiatuur verplaatst zou worden naar Berlijn. Hij zou echter pas in 1925 daarnaartoe verhuizen. De reis werd door Pacelli ook aangegrepen om een bezoek te brengen aan zijn zieke moeder, maar bij zijn aankomst in Rome was zij al overleden.
De daaropvolgende jaren greep Pacelli aan om de sluiting van een concordaat met Beieren te realiseren. Hierbij ontving hij veel steun van priester Ludwig Kaas, volksvertegenwoordiger van de Deutsche Zentrumspartei. Op 29 maart 1924 kwam het concordaat tot stand.
In dezelfde periode werden ook de bedoelingen van Adolf Hitler voor het eerst duidelijk. Op 9 november 1923 vond de Bierkellerputsch plaats, die de intentie had de macht in Beieren te grijpen en vervolgens een einde te maken aan de Republiek van Weimar. Hoewel de staatsgreep volledig mislukte, was het een voorbode van wat zou komen. Na een jaar gevangenschap was het aanzien van Hitler binnen zijn partij niet afgenomen en in augustus 1925 meldde Pacelli aan de paus dat “het conflict tussen Christus en de antichrist vaste vormen aannam”.Witness of the Light, the life of Pope Pius XII, p. 65